Enver Paşa

İsmâil Enver Paşa (Osmanlıca: انور پاشا ‏اسماعیل; 23 Kasım 1881 veya 6 Aralık 1882 – 4 Ağustos 1922) veya doğum adıyla İsmâil Enver (Osmanlıca: اسماعيل انور), Osmanlı İmparatorluğu'nun son yıllarında etkili olan Türk asker, siyasetçi ve devrimcidir. Talat Paşa ve Cemal Paşa ile birlikte "Üç Paşalar" olarak anılan ve İttihat ve Terakki Cemiyetinin yönetim kadrosunu oluşturan bu üçlü, fiilî olarak Osmanlı idaresini yönetti ve devletin siyasi kaderini belirleyen başlıca aktörler hâline geldi.

Enver, Osmanlı Makedonyası'nda görevliyken, Sultan II. Abdülhamid'in despotik yönetimine karşı faaliyet gösteren Jön Türkler hareketine bağlı bir örgüt olan İttihat ve Terakki Cemiyetine katıldı. Osmanlı İmparatorluğu'nda anayasal düzeni ve parlamenter monarşiyi yeniden tesis eden 1908 Jön Türk Devrimi'nin önde gelen liderlerinden biri olarak, Ahmed Niyazi ile birlikte "devrim kahramanı" olarak selamlandı. Ancak, 31 Mart Vakası, Balkan Savaşları ve Hürriyet ve İtilaf Fırkası ile yaşanan iktidar mücadelesi gibi bir dizi kriz, Enver ve İttihatçıların liberal Osmanlıcılığa duyduğu inancı sarstı. 1913'te Bâb-ı Âli Baskını adı verilen askerî darbeyle İttihat ve Terakki'nin yeniden iktidara gelmesinin ardından Enver, Harbiye Nazırı olurken, Talat ise sivil hükûmetin kontrolünü ele geçirdi.

1914'te Enver, Sultan Abdülmecid'in torunu Naciye Sultan ile evlenerek Osmanlı Hanedanı'nın damadı oldu ve siyasi gücünü artırdı. Aynı yıl Alman İmparatorluğu ile askerî ittifak kurulmasına önayak oldu ve Osmanlı İmparatorluğu'nun I. Dünya Savaşı'na girmesinde etkili oldu. Savaş yıllarında Harbiye Nazırı ve Başkumandan Vekili sıfatıyla askerî politikayı yönetti. Kafkasya Cephesi'nde Ruslara karşı Sarıkamış Harekâtı'nı düzenledi ve askerî taktik hataları sebebiyle yaklaşık 40 bin Osmanlı askerinin donarak ölmesine sebep oldu. Bu dönemde 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'ndan Birinci Dünya Savaşı'na kadarki süreçte bağımsız bir Ermeni devleti kurmak için mütemadiyen ayaklanan, Birinci Dünya Savaşı'nda da ayaklanmalara devam eden ve Ruslarla işbirliği yapan Ermeniler sebebiyle savaşta olan Osmanlı Devleti'nin dış güvenliğini ve asayişini sağlamak amacıyla Sevk ve İskan Kanunu hazırlanmıştır. Tasarıyı hazırlayıp Başvekalet'e sunan dönemin Dahiliye Nazırı Talat Paşa'dır. Bu Kanunun askeri açıdan ele alınması ve cephe boyutu ise Enver Paşa yönetimindeki Harbiye Nezareti tarafından idare edilmiştir. Bu Kanunun uygulanması neticesinde tehcir edilen kişi sayısı TSK Genelkurmay Başkanlığı arşivinde bulunan belgeye göre 413.067 kişidir.

Enver Paşa, I. Dünya Savaşı'ndaki yenilginin ardından diğer önde gelen İttihatçılarla birlikte Osmanlı İmparatorluğu'ndan kaçtı. Osmanlı Askerî Mahkemesi, onu ve diğer İttihatçıları, imparatorluğu I. Dünya Savaşı'na sokmak, Rum ve Ermenilere karşı katliamlar düzenlemekten suçlu bularak gıyabında idama mahkûm etti. Ancak bu mahkemede yapılan 1919-1920 yargılamalarında hüküm giyen kişiler, 31 Mart 1923 tarihinde yeni kurulan Kemalist Hükümet tarafından affedilmişlerdir. Bununla birlikte savaş suçlarının baş sorumlularından biri olarak gösterilip bu mahkemece idam edilen Mehmed Kemal Bey, 1922 yılında TBMM tarafından millî şehit olarak ilân edildi. Enver ise Bolşeviklere karşı Basmacı Ayaklanması'nı yönetirken Orta Asya'da şehit edildi.