Malazgirt Muharebesi (10-26 Temmuz 1915): Oganovski'nin taarruzu, Abdülkerim Paşa'nın karşı hücumu ve ardından gelen Kar

Aynı adı taşıyan ikinci bir zafer

Malazgirt adı Türk tarihinde çoğunlukla 1071'deki meydan muharebesini çağrıştırır. Oysa aynı topraklarda, Birinci Dünya Savaşı'nın Kafkas Cephesi'nde de bir Malazgirt Muharebesi yaşandı. Türkçe Vikipedi bu muharebeyi 10-26 Temmuz 1915 arasına yerleştirir; İngilizce Vikipedi de aynı tarih aralığını verir. Muharebe, Rus taarruzunun beklenmedik bir Osmanlı karşı hücumuyla durdurulduğu, ancak kazanılan başarının hemen ardından Karakilise'de kaybedildiği bir dönemin parçasıdır. Bu konu, olayı Türkçe ve İngilizce Malazgirt Muharebesi (1915) maddelerine, İngilizce Kara Killisse Muharebesi maddesine ve Türkçe Abdülkerim Paşa maddesine dayanarak anlatır.

1915 baharı: Rusların güneyde ilerleyişi

Türkçe madde öncül olayları Sarıkamış'tan başlatır: Enver Paşa'nın 3. Ordu'yu doğrudan komutasına aldığı harekât yenilgiyle bitmiş, Enver İstanbul'a dönmüştü. 1915 baharında Rusların ana baskısı güney kanada, Van Gölü çevresine kaydı. Maddeye göre 6 Mayıs'ta Ruslar iki koldan saldırdı; kuzeyde Tortum Vadisi yoluyla Erzurum'a yönelen saldırıyı Osmanlı 29. ve 30. Tümenleri durdurdu. Güney kanatta ise Osmanlılar başarılı olamadı. Türkçe madde, bunda Mirliva Halil Paşa'nın Bitlis ve çevresindeki kuvvetlerini önceden İran Cephesi'ne kaydırmasının da payı olduğunu yazar.

Maddeye göre Malazgirt düştü, 17 Mayıs'ta Rus kuvvetleri Van'a girdi ve Osmanlı kuvvetleri geri çekilmeyi sürdürdü. General Yudeniç 21 Mayıs'ta Van'a geldi. Yudeniç yaz boyunca Van Gölü'nün batısında ilerlemeye devam etti ve Ruslar 19 Haziran'da Van Gölü çevresinden kuzeybatıya yeni bir saldırı başlattı. Türkçe maddeye göre bu saldırının ilk çatışması Malazgirt Muharebesi oldu.

10 Temmuz: Oganovski'nin taarruzu

Her iki maddeye göre 10 Temmuz 1915'te Rus General Oganovski, Malazgirt'in hemen batısındaki tepeleri almak için taarruza geçti. Bu bölgedeki Osmanlı kuvvetlerinin zayıf olduğunu düşünüyordu. İngilizce madde, Osmanlı kuvvetlerinin aslında 40.000'i aşan birkaç tümenden oluştuğunu yazar. Türkçe Vikipedi'nin Kafkasya Cephesi maddesi de Rusların karşılarına hiç beklemedikleri Osmanlı IX. Kolordusu'nun çıktığını ve aynı kolordunun 17. ve 28. tümenlerinin Muş yönünde ilerlediğinden habersiz olduklarını anlatır.

16 Temmuz: Abdülkerim Paşa'nın karşı hücumu

Maddelere göre güneye doğru, Tuğgeneral Abdülkerim Paşa komutasında bir "Sağ Kanat Grubu" kurulmuştu. Türkçe madde, doğrudan Enver Paşa'ya bağlı olan Abdülkerim Paşa'nın büyük bir sürpriz yaptığını yazar. 16 Temmuz'da Osmanlı ordusu karşı hücuma geçti; Oganovski Malazgirt'e çekilmek zorunda kaldı ve Osmanlı kuvvetleri onun ağırlık kolunu ele geçirdi. 20 Temmuz'da Ruslar Malazgirt'ten püskürtüldü. İngilizce madde, Osmanlı kuvvetlerinin 27 Temmuz'da Muş'u da Ruslardan aldığını ekler.

Türkçe Abdülkerim Paşa maddesi, 1872'de Selanik'te doğan ve 27 Mart 1915'te 11. Kolordu Komutanlığına atanan paşa için bu muharebenin "ilk savaşı" olduğunu yazar. Maddeye göre Abdülkerim Paşa Rus kuvvetlerini durdurduktan sonra karşı saldırıya geçmiş, Oganovski'yi yenmiş ve Malazgirt'i almıştı.

Rusların geri çekilmesi

Türkçe madde, muharebeyi Rus kuvvetlerinin 26 Temmuz'da Malazgirt'i terk ederek Van'a doğru çekilmesiyle bitirir. Maddeye göre Rus Kafkas Cephesi komutanı Yudeniç, kötü haberleşme yüzünden birliklerinin çekildiğini ancak 22 Temmuz'da öğrenebildi. Oganovski Adilcevaz'a dönmek zorunda kaldı ve Ahlat'a ilerleyişi kesildi. General Nazarbekov ve Tatvan'daki General Şarpantiye de Adilcevaz'a çekildi; Rus kuvvetleri orada toplandıktan sonra Van'a doğru geri çekildi. İngilizce maddeye göre Ruslar Malazgirt'le birlikte bütün Van bölgesini boşalttı. Rus kayıpları yaklaşık 10.000 olarak bildirildi.

Karakilise: kazanılanın kaybedilmesi

İngilizce madde, Malazgirt başarısının Osmanlı komutasının moralini yükselttiğini ve Abdülkerim Paşa'yı Rusları izlemeye cesaretlendirdiğini yazar. İngilizce Kara Killisse (Karakilise) maddesine göre Osmanlı kuvvetleri Oganovski ordusunun kalıntılarını Ağrı dağları boyunca izlerken dağıldı; Yudeniç bu fırsatı kullanarak çoğu Kazak birliklerinden oluşan yaklaşık 20.000 kişilik takviyeyle batıdan karşı saldırıya geçti ve onları kuşatmaya çalıştı. 5-8 Ağustos arasındaki çarpışmalarda Osmanlı kuvvetleri güneye çekildi; Ruslar yalnızca kısmen başarılı oldu. Madde, Osmanlı tarafının bazı topları, büyük miktarda erzakı ve 10.000 ölü ve yaralıyı kaybettiğini, 6.000-10.000 kişinin de esir düştüğünü yazar.

Abdülkerim Paşa maddesi de Osmanlı kuvvetlerinin Malazgirt'i geçip Karakilise'ye (Ağrı) kadar ilerlediğini, Karakilise Muharebesi'nde sayıca üstün Rus kuvvetlerine yenildiğini ve Malazgirt'e geri çekildiğini anlatır. Rus tarih yazımında bu çarpışmalar "Alaşkert savunma harekâtı"nın (9 Temmuz - 3 Ağustos) parçası sayılır. İngilizce madde, sonucu belirsiz olan bu muharebenin Rusya'da zafer olarak algılandığını ve Doğu Cephesi'ndeki kayıpların ortasında Rus moraline katkı yaptığını yazar.

Abdülkerim Paşa'nın sonraki görevleri

Türkçe maddeye göre Abdülkerim Paşa 30 Eylül 1915'te 3. Ordu Sağ Cenah Grup Komutanı, Ocak 1916'da 3. Ordu Komutan Vekili, Şubat 1916'da Genel Artçılar Komutanı, 20 Kasım 1916'da 20. Kolordu Komutanı ve 1 Mayıs 1917'de 3. Ordu Komutanı oldu. 17 Temmuz 1918'de Tiflis'te Gürcistan murahhaslığına atandı. Mütareke döneminde askerî yargıda görev aldı; 27 Ekim 1920'de Birinci Divan-ı Harb-i Örfi üyesi, 26 Mart 1922'de başkanı oldu. 16 Ocak 1923'te İstanbul'da öldü.

Kronoloji

• Ocak 1915: Sarıkamış yenilgisi
• 6 Mayıs 1915: Rusların iki koldan taarruzu
• 11 veya 17 Mayıs 1915: Malazgirt Ruslara geçti (kaynaklara göre)
• 19 Haziran 1915: Van Gölü çevresinden yeni Rus taarruzu
• 10 Temmuz 1915: Oganovski'nin taarruzu
• 16 Temmuz 1915: Abdülkerim Paşa'nın karşı hücumu
• 20 Temmuz 1915: Ruslar Malazgirt'ten püskürtüldü
• 22 Temmuz 1915: Yudeniç geri çekilmeyi öğrendi
• 26 Temmuz 1915: Ruslar Malazgirt'i terk etti
• 5-8 Ağustos 1915: Karakilise Muharebesi