#1Sarıkamış'ın kuzey kanadı
Birinci Dünya Savaşı'nda Kafkas Cephesi denince ilk akla gelen Sarıkamış Harekâtı'dır. Ancak Enver Paşa'nın 1914 kışındaki planında, Sarıkamış'a yönelen ana kuvvetlerin kuzeyinde ikinci bir harekât daha vardı: Alman subayı August Stange komutasındaki müfrezenin Ardahan'a yürüyüşü. Türkçe ve İngilizce Vikipedi'nin Ardahan Muharebesi maddeleri bu harekâtı 25 Aralık 1914 - 18 Ocak 1915 arasına yerleştirir ve amacını şöyle tanımlar: Ardahan'ı ele geçirerek Sarıkamış-Kars hattındaki Rus bağlantısını kesmek ve böylece Sarıkamış Harekâtı'na destek olmak. Bu konu, harekâtın planını, seyrini ve kaynaklardaki çelişkileri bu maddelere ve Türkçe Vikipedi'nin Kafkasya Cephesi ile Ardahan maddelerine dayanarak anlatır.
Ardahan neden önemliydi?
Ardahan, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'ndan, yani 93 Harbi'nden sonra Rusya'ya bırakılan doğu topraklarından biriydi. Kafkasya Cephesi maddesi, Osmanlı'nın bu cephedeki hedefleri arasında "93 Harbi'nden beri Rusya'nın elinde olan Kars, Ardahan, Artvin ve Batum şehirlerini geri almak" amacını sayar. Ardahan Muharebesi maddesine göre Enver Paşa, Rus kuvvetlerini kanatlardan kuşatarak Sarıkamış'ı almayı ve Rusların demiryolu bağlantısını kesmeyi planlamıştı; Sarıkamış'tan sonra hedef Kars, Batum ve Ardahan'ın geri alınmasıydı. Plan, X. Kolordu'yu kuzeye Ardahan yönüne, IX. Kolordu'yu Sarıkamış'a gönderiyordu.Maddeler, Enver Paşa'nın büyük beklentilerini de aktarır: burada kazanılacak bir başarının Tiflis ve ötesine giden yolu açacağını ve Kafkas Müslümanları arasında bir ayaklanmayı teşvik edeceğini umuyordu. Uzun vadeli hedeflerden biri Rusların Hazar Denizi çevresindeki petrol kaynaklarına erişimini kesmekti; İngilizce madde, bu hedefin Anglo-Persian Oil Company'nin bölgedeki çıkarları yüzünden Britanya'yı tedirgin ettiğini yazar.
Savaşın ilk haftaları
Maddelere göre 30 Ekim 1914'te 3. Ordu Karargâhı, Goeben ve Breslau takibi sırasında Karadeniz'de çatışma çıktığını İstanbul'dan öğrendi ve Rus ordusunun her an sınırı geçmesi bekleniyordu. 2-16 Kasım 1914 arasındaki Bergmann Taarruzu Rusların yenilgisiyle bitti; Ruslar yalnızca güney kanatta, Ermeni gönüllü birliklerinin de etkisiyle Karaköse ve Doğubeyazıt'ı aldı. Hasan İzzet Paşa, Rusların Erzurum-Sarıkamış ekseninde yaklaşık 25 kilometre içeri girmesine izin vererek cepheyi dengeledi. Sarıkamış planı bu dengenin üzerine kuruldu.Stange Bey Müfrezesi
Türkçe maddeye göre "Stange Bey Müfrezesi" Yavuz zırhlısıyla İstanbul'dan yola çıktı ve 10 Aralık 1914'te iki tabur hâlinde Rize'ye çıktı. Müfreze daha sonra yaklaşık iki bin Kürt gönüllüyle takviye edildi ve bölgedeki Acara isyancılarından lojistik destek aldı. Bahaeddin Şakir ve Teşkilât-ı Mahsusa bölge halkından gönüllü toplamakla görevlendirildi. İngilizce madde, müfrezenin asıl kuruluşunu 8. Piyade Alayı'nın iki taburu ve iki topçu bataryası olarak verir; birlik Batum'un güneyindeki Kopa ve çevresindeki limanlara çıkarılmış, Çoruh bölgesinde düzensiz kuvvetlerle desteklenmişti.Müfrezenin ilk görevi Batum'a saldırmaktı. Maddelere göre bu plan, karada Rus direnişi ve özellikle Rus Donanması'nın Karadeniz'de üstünlük kurması yüzünden uygulanamaz hâle geldi. Enver Paşa Sarıkamış planını hazırlarken Stange Bey Müfrezesi'ni bu planın ikincil unsuru yaptı: Sarıkamış-Kars hattındaki Rus kuvvetlerini oyalamak ve destek hatlarını kesmek.
Dikkat: yanlış bilinen
Müfrezenin büyüklüğü: Türkçe ve İngilizce maddeler, Batılı kaynaklarda bu kuvvetin genellikle "I. Kolordu" olarak geçtiğini, Türk kaynaklarında ise "Stange Bey Müfrezesi" (ya da Stanke Bey) diye anıldığını yazar. Bazı Batılı kaynaklar 30.000 ila 35.000 asker bulunduğunu söyler; İngilizce madde kesin sayının belirsiz olduğunu ekler. Öte yandan aynı maddeler müfrezenin çekirdeğini iki tabur ve iki batarya olarak tanımlar. Bu iki bilgi birbirine uymaz; kesin bir sayı verilemez. Malazgirt Muharebesi maddesinde ise birliğin 3. Piyade Alayı olarak Trakya'dan Çoruh'a taşındığı yazılıdır; alay numarası da kaynaklar arasında farklıdır.
Ardanuç ve Ardahan
Maddelere göre Stange Bey 15 Aralık 1914'te Ardanuç'u ele geçirdi. 27 Aralık 1914'te, Türkçe maddenin anlatımıyla "on yedi gün süren şiddetli çatışmaların ardından" Ardahan'ı aldı. İngilizce madde, bu başarının Kars'a doğrudan bir iniş tehdidi yarattığını, iniş başarılı olsaydı Sarıkamış'taki Rusların Kars'a çekilme yolunun kesileceğini yazar.
Rusların cevabı
Maddelere göre Rus genel valisi Vorontsov-Daşkov ve kurmayları tehlikeyi hemen fark etti. General Nikolay İstomin İran Cephesi'ndeki kuvvetleri geri çekerek Sarıkamış'a sevk etti; Kars, Erivan ve Culfa'dan trenlerle asker yollandı. İngilizce madde bu birliklerin "neredeyse, ama tam değil, geç kaldığını" yazar: Ardahan'daki kolordu Kars'a inebilseydi takviyeler tamamen geç kalmış olacaktı. Valinin ilk kaygısı, Ardahan'da ve öncesinde iki tümene uzun süre tek başına dayanan alaya destek göndermek olmuştu.İngilizce madde, Ardahan'daki çarpışmalar hakkında "kentin bombalandığı ve Rusların müfrezeyi kentten çıkardığı" dışında pek bilgi bulunmadığını açıkça belirtir. Rus kaynakları düşmanın "tekrarlanan hücumlarla tamamen dağıtıldığını" yazar. Rus baskısı altında Kürt gönüllü birlikleri müfrezeden ayrıldı. Kalıntılar Ardanuç'a çekildi, ancak takip sürdü ve Ardanuç 18 Ocak 1915'te yeniden Rusların eline geçti. Askerlerin bir kısmı geri bölgelere çekilirken bir kısmı Çoruh dağlarına sığınarak Acara köylülerinden yardım gördü. Müfreze daha sonra yeniden düzenlendi.
Dikkat: yanlış bilinen
Tarihler kaynaklar arasında uyuşmaz. Maddelerin giriş bölümü harekâtı 25 Aralık 1914'te başlatır, ama aynı maddeler Ardanuç'un 15 Aralık'ta alındığını ve Ardahan'ın "on yedi gün" süren direnişten sonra 27 Aralık'ta düştüğünü yazar; 25 Aralık'tan 27 Aralık'a on yedi gün yoktur. Türkçe Vikipedi'nin Kafkasya Cephesi maddesi ise müfrezenin Ardahan'a "1 Ocakta" ulaştığını söyler. Rus zaferinin tarihi de iki biçimde geçer: maddelerin girişinde "3 Ocak 1915'e gelindiğinde" Rusların kesin zafer kazandığı, ana metinde ise Ardanuç'un 18 Ocak 1915'te yeniden alındığı yazılıdır. Bu konuda olay tarihi olarak maddelerin verdiği başlangıç tarihi 25 Aralık 1914 kullanılmıştır.
Sonrası
Maddelere göre gönüllü desteği kalmayan Stange Bey Müfrezesi 1 Mart 1915'te başlangıç hatlarına çekildi ve bölgede iki ayı aşkın süre Ruslara karşı direndi. Kafkasya Cephesi maddesi, Stange'nin Ardahan Cephesi'nde 18 Ocak'tan sonra savaş öncesi sınırlara dönülmesini sağladığını ve 1 Mart 1915'te bu hatta olunduğunu yazar. Aynı madde, kuzeydeki bu oyalama harekâtlarının Rusların lehine bir etkisini de aktarır: Osmanlı'nın gecikmesi, Sarıkamış çevresinde Rus Kafkas Ordusu'na yeterli kuvvet toplamak için zaman kazandırmıştı. Harekât, Rusya'da dönemin popüler "lubok" baskılarına konu oldu.Ek bilgi
Ardahan'ın sonraki yolculuğu: Türkçe Vikipedi'nin Ardahan maddesine göre Rus ordusunun Birinci Dünya Savaşı sonlarında çekilmesinden sonra Ardahan 1918-1921 arasında Gürcistan sınırları içinde kaldı. Kafkasya Cephesi maddesi, 3 Mart 1918 tarihli Brest-Litovsk Antlaşması ile Kars, Ardahan ve Batum'un Osmanlı'ya bırakıldığını yazar. Ardahan maddesi, 23 Şubat 1921'de verilen bir ültimatomdan sonra Ardahan, Artvin ve Batum'un TBMM kuvvetlerince alınmasına Gürcistan'ın razı olduğunu ve 16 Mart 1921 tarihli Moskova Antlaşması ile Batum'un boşaltıldığını, diğer yerlerin ise ana vatana katıldığını anlatır. 1914'te başarılamayan hedef, böylece savaş meydanında değil antlaşma masasında gerçekleşti.
Ardahan Harekâtı'nı nasıl okumalı?
Kaynakların ortak noktası, harekâtın Sarıkamış planının yardımcı bir parçası olduğu ve kısa süreli bir başarıdan sonra geri püskürtüldüğüdür. Türkçe madde, Osmanlı komuta yapısı ve teşkilatının Müttefiklere kıyasla oldukça zayıf olduğunu yazar. Müfreze denizden getirilmiş küçük bir çekirdek, yerel gönüllüler ve Acara desteğiyle kış ortasında dağlık bir bölgede hareket etmiş, Ardahan'ı birkaç günlüğüne almış ama Kars'a inememişti. Ardahan'da ve Sarıkamış'ta yaşanan kış, Osmanlı 3. Ordusu için savaşın en ağır dönemlerinden biri oldu.Dikkat: yanlış bilinen
Kaynak eleştirisi: Ardahan Muharebesi maddelerinin bir bölümü, Birinci Dünya Savaşı sırasında yayımlanmış İngilizce derlemelerden aktarılmış izlenimi veren, Rus tarafının anlatımına yakın bir dil taşır ("düşman parçalara ayrıldı" gibi). Ayrıca maddelerde Ermeni askerlere yönelik infaz raporları gibi ağır iddialar kaynak ayrıntısı verilmeden yer alır. Bu konuda bu tür iddialara yer verilmemiş, yalnızca tarih, yer ve birlik bilgileri kullanılmıştır.
Kronoloji
- 1878: Ardahan Rusya'ya bırakıldı
- 2-16 Kasım 1914: Bergmann Taarruzu
- 10 Aralık 1914: Stange Bey Müfrezesi Rize'ye çıktı
- 15 Aralık 1914: Ardanuç alındı
- 22 Aralık 1914: Sarıkamış Harekâtı başladı, kar fırtınası
- 25 Aralık 1914: Maddelere göre Ardahan Harekâtı'nın başlangıcı
- 27 Aralık 1914: Ardahan alındı
- 18 Ocak 1915: Ardanuç yeniden Rusların eline geçti
- 1 Mart 1915: Müfreze başlangıç hatlarına çekildi
- 3 Mart 1918: Brest-Litovsk Antlaşması
- 16 Mart 1921: Moskova Antlaşması
Kaynaklar
- Vikipedi, Ardahan Muharebesi maddesi (tr.wikipedia.org)
- İngilizce Wikipedia, Battle of Ardahan maddesi (en.wikipedia.org)
- Vikipedi, Kafkasya Cephesi maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Ardahan maddesi (tr.wikipedia.org)