Köprüköy ve Azap muharebeleri (Kasım 1914): Kafkas Cephesi'nin ilk çarpışması, iptal edilen geri çekilme emri ve Sarıkam

Köprüköy ve Azap muharebeleri, İngilizce Wikipedia'da "Bergmann Taarruzu" adıyla anlatılan, Birinci Dünya Savaşı'nda Kafkas Cephesi'nin ilk çarpışmasıdır. Rus edebiyatında "Köprüköy harekâtı", Türk edebiyatında "Köprüköy ve Azap Muharebeleri" diye geçer. Rus 1. Kafkas Kolordusu Komutanı General Georgi Bergmann'ın Kasım 1914'te sınırı geçmesiyle başlayan çarpışmalar, Osmanlı 3. Ordusu'nun karşı saldırısıyla Rusları geri attı. Ancak bu sınırlı başarı, birkaç hafta sonra felaketle biten Sarıkamış Harekâtı'nın da cesaret kaynağı oldu.

Ruslar Eleşkirt Vadisi'ne giriyor

İngilizce Wikipedia'ya göre savaş başladığında Ruslar, Kürt Hamidiye birliklerinin akınlarını önlemek amacıyla savunma tedbiri olarak Eleşkirt Vadisi'ni işgal etmeye karar verdi. Rus yüksek komutanlığı, kış koşulları her türlü taarruzu imkânsız kılmadan önce Türk kuvvetlerinin saldırıya geçemeyecek kadar zayıf olduğunu düşünüyordu; strateji, yerel olarak üstün bir kuvvete karşı etkin savunmaydı. Ama yerel komutanlar sınırlı ilerleyişlere izin verebiliyordu.

Bergmann'ın birlikleri 2 Kasım'da Köprüköy yönünde sınırı geçti. Sağ kanatta Istomin komutasındaki 20. Piyade Tümeni Oltu'dan İd yönüne, sol kanatta Baratov komutasındaki bir Kazak tümeni Aras'ı geçerek Yüzveran'a doğru ilerledi. 5 Kasım'da Bergmann kendisinden beklenen hedeflere ulaşmıştı; ama görevini genişleterek Osmanlı topraklarında daha da ilerleme emri verdi.

Türk tarafından: panik ve toparlanma

İngilizce maddenin "Türk tarafından" bölümüne göre Osmanlı sınır muhafızları Rus kuvvetinin büyüklüğünü anlayamadı, çünkü ani baskınlarda öldürüldüler, dağıtıldılar ya da esir edildiler. 3. Ordu Komutanı Hasan İzzet Paşa üstün kuvvetlerle bir Rus taarruzunun başladığını sanarak, Rus ordusunun büyüklüğünü öğrenmeden 11. Kolordu'ya Erzurum'a çekilme emri verdi. Kolordu iki günde aceleyle Erzurum'a çekildi. Hasan İzzet Paşa keşif için 1.300 kılıçlık 2. Süvari Tümeni'ni gönderdi; tümen komutanı Yarbay Yusuf İzzet 4 Kasım'da Köprüköy köyünde Rus birlikleriyle başarıyla çarpıştı.

Aynı gün Enver Paşa, Hasan İzzet Paşa'ya ayrı ayrı hareket eden Rus birliklerine saldırıp onları yok etmesini tavsiye etti. Bunun üzerine Hasan İzzet Paşa Rusları küçümseyerek 11. Kolordu'yu yine aceleyle ileri gönderdi. 7 Kasım yağmurlu ve sisli bir gündü. 11. Kolordu'nun iki tümeni Hasankale'den yola çıktı. Rusların Köprüköy'ün doğusunda olması beklenirken, Köprüköy'ün 10 kilometre kuzeybatısındaki Badicivan köyüne gelmiş oldukları görüldü. 11. Kolordu'nun bir alayı ağır Rus tüfek ve top ateşi altında kalınca düzensizce kaçmaya başladı ve panik öbür birliklere de yayıldı; bütün kolordu Hasankale'ye kaçtı. Osmanlı subayları kolorduyu kısa sürede toplayıp yeniden Ruslar üzerine gönderdi.

"Bu emir uygulanırsa istifa ederim"

İngilizce Wikipedia'ya göre ikinci gün Osmanlı birlikleri Rusları ileri siperlerinden çıkardı. 8 Kasım'daki başarıdan sonra Hasan İzzet Paşa'nın Alman kurmay başkanı Yarbay Felix Guse, en iyi geri çekilmenin bir başarıdan sonra yapılan geri çekilme olduğunu, Rusya üstün kuvvetle saldırırsa bu siperlerde tutunmanın zor olacağını söyleyerek Erzurum'a dönülmesini önerdi. Hasan İzzet Paşa öneriyi kabul edip bir geri çekilme emri yazdırdı. Ancak 11. Kolordu Komutanı Galip Paşa, "Bu emir uygulanırsa istifa ederim. Geri çekilmek için hiçbir neden yok. Bu karar askerlerimizin moralini bozuyor" diyerek karşı çıktı. Emir iptal edildi ve ertesi gün yeni mevziler alındı.

Karşı taarruz ve Rus geri çekilişi

İngilizce maddenin genel anlatımına göre 6 Kasım'da iki ordu temas kurdu, 7 Kasım'a kadar süren ağır çarpışmalarda Ruslar geçici başarılar kazandı ve 7-10 Kasım arasındaki çarpışmalarla Rus ilerleyişi durduruldu. 11 Kasım'da Osmanlı kuvvetleri karşı taarruza geçti; Rus kanatları hızla tehlikeye girdi ve Ruslar geri çekilmek zorunda kaldı. 12 Kasım'da 4 Kasım'daki hatlarına dönmüşlerdi ve kuşatılma tehlikesi yüzünden çekilmeyi sürdürdüler. Rus çekilişini ancak General Przevalski komutasındaki takviyelerin gelişi durdurdu. 16-17 Kasım'da Przevalski Aras'ı geçip şafakta Türk 11. Kolordusu'nun bir kısmına saldırarak ilerleyişini durdurdu. Çarpışmalar iki gün sonra söndü.

Türk kuvvetleri bu arada Çoruh Vadisi'nin aşağısına ilerleyerek 15 Kasım'da Borçka'daki bakır madenlerini korumak için gönderilen bir Rus kolunu yok etti; Ruslar Borçka, Artvin ve Ardanuç'u boşaltmak zorunda kaldı.

21 Kasım: tipi altında gereksiz geri çekiliş

İngilizce Wikipedia'ya göre 21 Kasım'da Osmanlılar 30 kilometre toprak geri kazanmıştı; ama Hasan İzzet Paşa, Narman yönündeki Rus birlikleri hakkında abartılı bilgiler alınca 15 kilometre geri çekilmeye karar verdi ve bütün orduyu 21 Kasım gecesi çekti. Korkunç bir tipi başladı; yüzlerce asker donarak öldü ve Osmanlı birliklerinin mevcudu yarı yarıya azaldı. Ruslar, iki hafta başarıyla savaşan Osmanlıların çekileceğini beklemiyordu. Madde, Ziya Yergök'ün "Rusya bu çekilişten yararlansaydı tek bir süvari tümeniyle bütün ordumuzu esir alabilirdi" dediğini aktarır.

9. Kolordu Komutanı Ahmet Fevzi Paşa bu gereksiz çekilişi eleştirdi. Hasan İzzet Paşa, Enver Paşa'dan Ahmet Fevzi Paşa'nın görevden alınması için onay istedi ve onay verildi; Fevzi Paşa hem görevden alındı hem emekliye ayrıldı. Yerine 34. Tümen Komutanı Ali İhsan Paşa getirildi. Bu çekiliş Hasan İzzet Paşa'ya karşı entrikalara yol açtı ve Enver Paşa durumu yerinde görmek istedi.

Neden önemli?

Köprüköy ve Azap, Kafkas Cephesi'nde Osmanlı 3. Ordusu'nun kazandığı ender başarılardan biriydi; ama aynı zamanda bu cephenin sonraki trajedilerinin habercisiydi. Panikle başlayan, bir kolordu komutanının istifa tehdidiyle kurtarılan ve kendi isteğiyle yapılan bir geri çekilişte tipi altında yarısını yitiren ordu, kış koşullarının bu cephede düşman kadar ölümcül olduğunu gösterdi.