Sofya'da askerî ataşe: Yeniçeri kıyafetiyle balo

27 Ekim 1913'te Sofya askerî ataşeliğine atanan Mustafa Kemal, yakın arkadaşı elçi Fethi (Okyar) Bey'in yanında çalıştı. 20 Kasım 1913'te Sofya'ya vardı ve yedi ay Splendid Palas Oteli'nde kaldı.

Görevi Bulgaristan başta olmak üzere Balkan devletlerinin askerî ve siyasi durumunu raporlamaktı. Bunun için subaylarla, siyasetçilerle ve toplumun önde gelenleriyle görüştü. 1 Mart 1914'te yarbaylığa yükseldi.


Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Photograph Archive of Turkish Armed Forces. Dosya sayfası
Birinci Dünya Savaşı başlayınca cepheye gitmek istedi. Enver ataşeliğin daha önemli olduğunu söyleyip reddetti. Sonunda 19. Tümen komutanlığına atandı ve 20 Ocak 1915'te Sofya'dan ayrıldı.

Sofya'ya giden yol

İkinci Balkan Savaşı'ndan sonra Mustafa Kemal İstanbul'da arkadaşı Ali Fethi'nin (Okyar) evine yerleşti. Fethi, büyük olasılıkla Şarköy harekâtının başarısızlığı yüzünden askerlikten ayrılıp siyasete yönelmişti. İttihat ve Terakki içindeki çekişmelerin ardından Talat Bey, Fethi'ye Sofya büyükelçiliğini önerdi. Cemal Bey'e de danışan Fethi, Balkanlar'da dengeyi sağlamak üzere Bulgaristan'la dostluk kurulması göreviyle bu teklifi kabul etti ve Mustafa Kemal'i askerî ataşe olarak yanına istedi.

İstek kabul edildi. Mustafa Kemal 27 Ekim 1913'te Sofya askerî ataşeliğine atandı. Kâğıt üzerinde Bükreş, Belgrad ve Çetine için de aynı görevi yürütüyordu, ama uygulamada çalışmaları Bulgaristan sınırları içinde kaldı.
Splendid Palas Oteli ve Ferdinand Bulvarı

Mustafa Kemal 20 Kasım 1913'te Sofya'ya vardı. Dondukov Bulvarı'ndaki Splendid Palas Oteli'ne yerleşti ve yedi ay burada kaldı. Ardından Ferdinand Bulvarı'nda bir daireye taşındı. Görevi kendisine ulaşan bilgileri İstanbul'a aktarmaktı. Bulgaristan başta olmak üzere Balkan devletlerinin siyasi ve askerî durumu üzerine raporlar hazırladı.

Bu görev ona, bağımsızlığını kazandıktan sonra Bulgaristan'ın askerî, idari ve kültürel gelişimini yakından izleme fırsatı verdi. Bulgar ordusundan bazı subaylarla ilişki kurdu. 1 Mart 1914'te yarbaylığa yükseldi.

Alman subaylarla ilgili bir istihbarat

Sofya'ya varışından kısa süre sonra Bulgar Genelkurmay Başkanı'ndan önemli bir bilgi aldı: İstanbul'daki bazı Alman subaylar, özellikle Goltz Paşa, Osmanlı askerî hareketlilikleri hakkında Bulgarları bilgilendiriyordu. Mustafa Kemal bu bilgiyi İstanbul'a iletti. Kâzım Karabekir'den aldığı yanıt, İstanbul'daki Almanların buna öfkelendiğiydi.
Yeniçeri kıyafetiyle balo: 11 Mayıs 1914

Sofya'daki istihbarat çalışmalarının önemli bir parçası sosyal etkinliklerdi. Bulgar ordusunun subayları, politikacılar ve toplumun ileri gelenleriyle görüşmek görevin doğal bir parçasıydı. Bu sosyal hayattaki en çarpıcı olay, 11 Mayıs 1914'te Kral I. Ferdinand'ın da katıldığı kıyafet balosuna davet edilmesiydi.

Mustafa Kemal baloya, Enver Paşa'nın özel izniyle İstanbul'daki askerî müzeden gönderilen gerçek bir Yeniçeri üniformasıyla katıldı. Üniformayı geri gönderirken arkadaşı Kâzım'a (Özalp) yazdığı mektupta, bütün dikkatleri üzerine topladığını ve kendisine sorulan soruların Türklerin eski askerî gücü ve zaferleri hakkında konuşma fırsatı verdiğini anlattı.

Pomaklar meselesi

Sofya'daki görevi yalnızca askerî değildi. Bulgaristan'daki Müslüman Pomaklara yapılan din değiştirme baskısı konusunda, büyükelçi Fethi Bey'in yanında bu meseleye müdahil oldu. Bu, ataşeliğin diplomatik yönünü gösteren bir örnek.

Savaş başlıyor, Sofya bitiyor

28 Haziran 1914'te Saraybosna suikastı, 28 Temmuz'da Birinci Dünya Savaşı geldi. Osmanlı donanması 29 Ekim 1914'te Karadeniz'de Rus limanlarına saldırınca Rusya, İngiltere ve Fransa Osmanlı'ya savaş ilan etti; Osmanlı da 11 Kasım'da karşılık verdi. Mustafa Kemal cephede aktif görev istedi, ama Enver ataşeliğin daha önemli olduğunu söyleyerek reddetti.

Enver Kafkasya'ya gidince, vekili İsmail Hakkı Paşa imzasıyla gelen telgrafla Mustafa Kemal, Tekirdağ'da toplanan ve Çanakkale'ye gönderilecek olan 19. Tümen'in komutanlığına atandı. 20 Ocak 1915'te Sofya'dan ayrıldı.