Ağustos 1916'da Mustafa Kemal komutasındaki 16. Kolordu, Rusların o yılın mart ayında aldığı Muş ve Bitlis'i geri aldı. Bu, Birinci Dünya Savaşı'nın Kafkas Cephesi'nde Osmanlı ordusunun 1916'daki sayılı başarılarından biriydi ve Mustafa Kemal'e altın kılıçlı imtiyaz madalyası kazandırdı. Ama başarı uzun sürmedi ve kaynaklar ayrıntılarda birbirinden epey ayrılıyor. Bu yazıda olayı Türkçe Vikipedi'deki Mustafa Kemal Atatürk, Bitlis Muharebesi, Muş Muharebesi ve 16. Kolordu maddeleri ile İngilizce Wikipedia'daki Battle of Bitlis maddesine dayanarak anlatıyoruz.
Çanakkale'den Edirne'ye, oradan Diyarbakır'a
Türkçe Mustafa KemalAtatürk maddesine göre Mustafa Kemal, 14 Ocak 1916'da Gelibolu'dan Edirne'ye sevk edilen 16. Kolordu'nun komutanlığına atandı. Edirne'de geçirdiği yaklaşık iki ay boyunca kolordunun ikmali, toparlanması ve eğitimiyle uğraştı; eğitim için taktik meselelerinin çözümü ve emirlerin yazılışı üzerine öğütler içeren bir kitapçık da hazırlayıp yayımladı.
Doğuda durum hızla kötüleşiyordu. Aynı maddeye göre Rus birlikleri Osmanlı 3. Ordusu'nu püskürtmüş, 16 Şubat'ta Erzurum'u, 3 Mart'ta Bitlis, Muş, Van ve Hakkâri'yi işgal etmişti. Albay Mustafa Kemal11 Mart'ta 16. Kolordu ile Diyarbakır'a gönderildi; Halep üzerinden süren uzun bir yolculuktan sonra 27 Mart'ta Diyarbakır'a vardı.
1 Nisan 1916: Mirliva ve Paşa
Maddeye göre Mustafa Kemal, rütbesine göre ağır bir sorumluluk taşıyan 16. Kolordu komutanı olarak 1 Nisan 1916'da Diyarbakır'dayken tuğgeneralliğe (mirliva) yükseltildi ve "Paşa" unvanını aldı. 35 yaşında ulaştığı bu rütbe, Birinci Dünya Savaşı'nda aldığı en yüksek rütbe oldu. Madde, Mustafa Kemal'in adıyla birlikte kullandığı unvanları da sıralar: Bey (1911), Paşa (1916) ve Gazi (1921).
16 Nisan'da karargâhını Silvan'da kurdu. Türkçe maddeye göre Bitlis ile Muş arasındaki yaklaşık 100 kilometrelik bir cepheden sorumluydu ve elindeki güç 13.741 asker, 9.297 tüfek, yedi makineli tüfek ve 19 toptan ibaretti. 16. Kolordu maddesine göre kolordu 5. ve 8. tümenlerden oluşuyordu. 16. Kolordu Komutanı Mustafa Kemal Paşa, Bitlis, 16 Kasım 1916Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Enver'in planı ve Trabzon'un düşmesi
Türkçe maddeye göre Enver Paşa'nın Doğu Cephesi planı, 2. ve 3. Ordu'nun ortak bir harekâtını öngörüyordu. Ama 2. Ordu güneyde yerini alamadan Ruslar 3. Ordu'ya saldırıp onu bozguna uğrattı ve 15 Nisan 1916'da Trabzon'u işgal etti; temmuzda Gümüşhane, Bayburt ve Erzincan'ı da içine alan daha geniş bir alanı ele geçirdi. İngilizce Battle of Bitlis maddesi, Ahmed İzzet Paşa'nın Çanakkale gazilerinden oluşan 2. Ordusu'nun Rusları mart sonundan önce Bitlis'te kuşatması gerektiğini, ama ulaşımın çok kötü olduğunu ve birliklerin Ankara'dan bir ay yürümek zorunda kaldığını yazar.
Ağustos taarruzu
Osmanlı karşı taarruzu ağustosun ilk günlerinde başladı. Bitlis Muharebesi maddesine göre 16. Kolordu, Diyarbakır'a doğru ilerleyen Nikolay Yudeniç komutasındaki Rus Kafkas Ordusu'nu geri çevirerek 8 Ağustos'ta 5. Tümen ile Bitlis'i, 8. Tümen ile Muş'u geri aldı. Aynı madde Mustafa Kemal'in zaferi şu telgrafla bildirdiğini aktarır: "Muş dün ve Bitlis bugün kolordumuz tarafından zapt ve işgal edilmiştir. Yenilgiye uğratılmış düşman kuvvetleri takip edilmektedir."
Dikkat: yanlış bilinen
Taarruzun tarihleri kaynaklarda farklıdır. Bitlis Muharebesi maddesi taarruzun 1 Ağustos'ta başladığını, İngilizce madde 2 Ağustos'ta, Mustafa KemalAtatürk ve Muş Muharebesi maddeleri ise 3 Ağustos'ta başladığını yazar. Muş'un ve Bitlis'in alınış tarihi de farklıdır: Mustafa Kemal Atatürk maddesi ikisinin de 6 Ağustos'ta kurtarıldığını söyler; Bitlis Muharebesi maddesindeki telgraf ise Muş'un bir gün önce, Bitlis'in telgraf günü alındığını gösterir ve madde bu günü 8 Ağustos olarak verir. Mustafa Kemal Atatürk maddesi aynı cümlede birlik adını "16. Tümen" diye yazar; komuta ettiği birlik 16. Kolordu'ydu. Olay tarihi olarak Bitlis Muharebesi maddesinin verdiği 8 Ağustos 1916'yı kullandık.
Martta ne olmuştu?
Bitlis'in mart ayında düşüşü hakkında da kaynaklar ayrılır. Türkçe Bitlis Muharebesi maddesi, şehrin 2-3 Mart'ta Rusların 2. Kafkas Kolordusu tarafından alındığını, alay komutanlarının Mirliva Mustafa Kemal'e ani bir saldırı olmayacağı yönünde yanlış bilgi verdiğini ve Mustafa Kemal'in onları Divan-ı Harp'e gönderdiğini yazar. İngilizce madde ise şehri alan birliği 4. Kafkas Kolordusu olarak verir ve bu birliğin büyük ölçüde Andranik Ozanyan komutasındaki Ermeni gönüllü birliklerinden oluştuğunu belirtir.
Dikkat: yanlış bilinen
Türkçe Bitlis Muharebesi maddesindeki anlatım, Mustafa KemalAtatürk maddesindeki takvimle çelişiyor. Mustafa Kemal Atatürk maddesine göre Mustafa Kemal Bitlis'in düştüğü 3 Mart'ta henüz Edirne'deydi, Diyarbakır'a 27 Mart'ta vardı ve mirlivalığa 1 Nisan'da yükseldi. Dolayısıyla mart başındaki baskında onun birliklerinin dağıtıldığı ve ona "Mirliva" olarak yanlış bilgi verildiği anlatımı, bu takvimle bağdaşmıyor. Rus birliğinin adı da iki kaynakta farklı (2. ve 4. Kafkas Kolordusu). Bu yüzden Divan-ı Harp ayrıntısını doğrulanmış bir bilgi olarak sunmuyoruz.
Mirliva Mustafa Kemal Paşa Diyarbakır'da, 1916Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Bir ay sonra
Zafer kısa sürdü. İngilizce maddeye göre Ruslar 24 Ağustos'ta hem Muş'u hem Bitlis'i yeniden aldı; Osmanlı tarafı, yaklaşık yarısı esir olmak üzere 34.000 kayıp verdi. Türkçe Bitlis Muharebesi maddesi de bazı kaynaklara göre 24 Ağustos'ta iki şehrin yeniden Rusların eline geçtiğini, bazılarına göre ise 24-25 Ağustos saldırısının püskürtüldüğünü yazar. Muş Muharebesi maddesine göre Muş 25 Ağustos 1916'da yeniden Rusların eline geçti ve ancak 30 Nisan 1917'de kesin olarak kurtarıldı.
Mustafa KemalAtatürk maddesi ise farklı bir tablo çizer: Rusların ağustos sonundaki karşı saldırısı üzerine Mustafa Kemal 21 Ağustos'ta orduyu yeniden Silvan'a çekti; Muş Rusların elinde kalırken Bitlis Osmanlı hâkimiyetinde kaldı. Bu, İngilizce maddedeki "iki şehir de geri alındı" anlatımıyla çelişir. Ayrıca çekilme tarihi (21 Ağustos) Rus saldırısının tarihinden (24 Ağustos) önce görünüyor; kaynaklar bu sırayı açıklamıyor.
Diyarbakır'da bir darbe söylentisi
Türkçe maddeye göre Mustafa KemalDiyarbakır'dayken İttihatçı fedailerden Yakub Cemil, savaşın kaybedildiğini düşünerek Bâb-ı Âli'yi basıp hükûmeti devirmeyi ve Başkomutan Vekili ile Harbiye Nazırı yerine Mustafa Kemal'i getirmeyi tasarladı. Arkadaşlarından biri planı Enver Paşa'ya bildirdi ve Yakub Cemil kurşuna dizildi. Madde, Mustafa Kemal'in Falih Rıfkı Atay'a anlattığı hatırasını aktarır: "Dediğini yapmış bile olsaydı ben İstanbul'a gittiğimde ilk iş olarak Yakub Cemil'i cezalandırırdım. Eğer ben, o ve onun gibiler tarafından iktidara getirilecek bir adamsam, adam değilim!"
Ek bilgi
Bitlis'te geçen günlerden kalan bir başka iz, Mustafa Kemal'in ilk manevi evladıdır. Türkçe maddeye göre 1916'da Bitlis'in Rus işgalinden kurtarıldığı yıllarda Mustafa Kemal Paşa, savaşta bütün ailesini kaybeden Abdurrahim'i evlat edindi ve bakılması için İstanbul'a, annesi Zübeyde Hanım ile kız kardeşi Makbule'nin yanına gönderdi. 16. Kolordu maddesine göre de Mustafa Kemal 10–21 Kasım 1916 arasında Bitlis'te milis komutanlarıyla görüştü, hastaneleri ve birlikleri gezdi; 15 Kasım'da Rahva Ovası'nda Yarbay Ali Çetinkaya komutasındaki birliğe tatbikat yaptırdı.
Kışın ardından
Erken gelen 1916 kışı çatışmaları durdurdu. Türkçe maddeye göre 25 Kasım'da 2. Ordu komutanı Ahmed İzzet Paşa izinle İstanbul'a dönünce Mustafa Kemal ordu komutan vekili oldu; İsmet (İnönü), Cafer Tayyar (Eğilmez) ve Harbiye'den arkadaşı Ali Fuat (Cebesoy) bu dönemde onun komutası altına girdi. Kurtuluş Savaşı'nın kadrosunun bir bölümü böylece ilk kez Diyarbakır'da bir araya gelmiş oldu.
#1
