Agagiya Çatışması (26 Şubat 1916): Senusiler, Cafer Paşa'nın esareti ve Dorset süvarileri

Mısır'ın batısında unutulmuş bir cephe

Birinci Dünya Savaşı'nda Osmanlı Devleti'nin Mısır'daki İngilizlere karşı açtığı cephe yalnızca Sina ve suveysSüveyş Kanalı değildi. Libya'dan Mısır'ın batısına uzanan çölde, Senusi tarikatına bağlı kuvvetler Osmanlı ve Alman subaylarının desteğiyle İngilizlere karşı savaştı. İngilizce Wikipedia'nın Action of Agagia maddesine göre bu cephedeki Agagiya çatışması 26 Şubat 1916'da Mısır'da Sidi Barrani'nin doğusunda yaşandı. Bu konu İngilizce maddeye ve Türkçe Vikipedi'nin Nuri Killigil maddesi ile İngilizce Wikipedia'nın Ja'far al-Askari maddesine dayanır.

Senusiler ve Osmanlı subayları

İngilizce maddeye göre Senusiler, çoğunluğu Libyalı göçebelerden oluşan bir dinî tarikattı ve İtalya-Türk Savaşı'nda (29 Eylül 1911 - 18 Ekim 1912) Libya'da İtalyanlara karşı savaşmıştı. İngiltere 5 Kasım 1914'te Osmanlı Devleti'ne savaş ilan etti. Madde, 1915 yazında aralarında Enver Paşa'nın kardeşi Nuri Bey ve Cafer Paşa'nın bulunduğu Osmanlı temsilcilerinin, Büyük Senusi Seyyid Ahmed eş-Şerif ile Mısır'daki İngilizlere batıdan saldırmak üzere bir anlaşma yaptığını yazar.

Türkçe Nuri Killigil maddesine göre Birinci Dünya Savaşı çıkınca Enver Paşa, kardeşi Nuri Bey'i yerli halkı teşkilatlandırmak, İtalyanlara ve İngilizlere karşı savaşmak üzere Trablusgarp'a yeniden gönderdi. Madde, Nuri Bey'in Araplar üzerindeki etkisini artırmak için önce fahrî mirliva, ardından fahrî ferik rütbesiyle paşalığa yükseltildiğini yazar.

İngilizce maddeye göre Osmanlılar ve Almanlar Senusilere denizaltıyla modern silahlar ulaştırdı; Alman ve Türk subaylar da denizaltıyla taşınarak 19 Mayıs 1915'te Sollum'un batısına çıkarıldı ve Siwa'da karargâh kurdu. Senusiler 5.000 piyade ve Osmanlı topları ile makineli tüfeklerle donatılmış başka düzensiz birlikler topladı ve 21 Kasım 1915'te Libya-Mısır sınırını geçti.

Kıyı harekâtı

Maddeye göre 6 Kasım 1915'te Alman denizaltısı U-35 Sollum Körfezi'nde HMS Tara'yı ve Abbas adlı sahil güvenlik gambotunu batırdı. 14 Kasım'da Senusiler Sollum'a saldırdı. İngilizler Sollum'dan 190 kilometre doğudaki Mersa Matruh'a çekildi ve Tümgeneral Alexander Wallace komutasında Batı Sınır Kuvveti kuruldu. Aralık 1915 ve Ocak 1916 boyunca Wadi Senba, Wadi Hasheifiat, Wadi Majid ve Halazin'de çatışmalar oldu; Senusiler her seferinde yenildi ama ustaca çekilmeyi başardı.

Cafer Paşa kimdi?

İngilizce Ja'far al-Askari maddesine göre Cafer el-Askeri 15 Eylül 1885'te Kerkük'te doğdu. Bağdat'taki askerî okuldan sonra İstanbul'daki Harbiye'yi bitirdi ve 1904'te teğmen olarak mezun oldu. 1910-1912 arasında Berlin'de eğitim gördü, Balkan savaşlarında savaşmak üzere geri çağrıldı. Madde, Birinci Dünya Savaşı'nda Çanakkale'den sonra Alman Demir Haç nişanı aldığını, generalliğe yükseltildiğini ve Libya'daki Senusi kuvvetlerine komuta etmek üzere gönderildiğini yazar.

İngiliz ilerleyişi

İngilizce Agagiya maddesine göre Wallace eski bir yarası yüzünden görevden alındı, yerine Tümgeneral William Peyton geldi. 4 Şubat'ta Batı Sınır Kuvveti, Tuğgeneral Henry Lukin komutasındaki 1. Güney Afrika Tugayı ile güçlendirildi ve 2.000 deve aldı. Kuvvet Sollum'u geri almak için kıyı boyunca Mersa Matruh'tan Sidi Barrani'ye yöneldi. 20 Şubat'ta Lukin, 1. ve 3. Güney Afrika piyade taburları, Dorset Yeomanry süvarileri, Bucks Hussars, 6. Royal Scots ve Notts bataryasıyla yola çıktı. Hava keşfi Sidi Barrani'nin 24 kilometre güneydoğusundaki Agagiya'da bir Senusi kampı buldu; yerli bedeviler Nuri ve Cafer'in Agagiya'da olduğunu bildirdi.

Maddeye göre Cafer, İngilizlerin önüne geçmek için 25 Şubat akşamı saat 17.30'da iki sahra topu ve bir makineli tüfekle İngiliz kampına saldırdı, ama toplar İngiliz topçusuyla susturuldu. Ertesi sabah İngiliz süvari keşfi, Senusilerin kum tepelerinde yaklaşık 1.500 kişi, üç top ve beş makineli tüfekle hâlâ Agagiya'da olduğunu gördü.

26 Şubat: Kum tepelerinde çatışma

İngilizce maddeye göre Lukin sabah 9.30'da kamptan ilerledi ve Senusilerin çekiliş yolunu kesmek için yeomanry süvarilerini gönderdi. Piyade 11.20'de ateş altına girdi; 3. Güney Afrika taburu iki adım aralıklı hat hâlinde, Notts bataryasının desteğiyle ilerledi. Senusiler, Güney Afrikalıların göremediği mevzilerden top, makineli tüfek ve tüfekle karşılık verdi ve Cafer Güney Afrika sol kanadına bir karşı saldırı gönderdi. Saldırı 1. taburdan bir bölükle püskürtüldü ve Lukin genel taarruz emri verdi. Piyade kum tepelerinin kenarındaki ön hatta hücum etti; ardından tepeler arasında kaçan Senusilerle çatışma saat 15.15'e kadar sürdü.

Dorset Yeomanry'nin hücumu

Maddeye göre Dorset Yeomanry, kaçanların siperlerden ve tellerden uzaklaşmasını bekledi. Senusi kolu saat 14.00'te önde develer ve ağırlıklarla 1,6 kilometrelik bir alana yayılmış hâlde görüldü; kolu makineli tüfekli bedeviler ve muhafızlar koruyordu. Süvariler iki hat hâlinde dörtnala ilerledi ve 150 kişilik artçıya 50 yarda kala kılıç çekip hücum etti; artçı dağıldı. Yarbay H. M. W. Souter atından vurularak Cafer'in yakınına düştü; makineli tüfek kısmı yetişince bozgun sürdü. Süvariler Cafer'i ve iki Osmanlı subayını esir aldı.

Sonuç

İngilizce maddeye göre İngilizler 39 esir aldı, Senusi çadırlarını yaktı, hurma yüklü 60 deve ve 40.000 fişek ele geçirdi. Senusiler yaklaşık 500 kayıp verdi; İngiliz kayıpları 184 kişiydi ve bunun 32 ölü ile 26 yaralısı Dorset Yeomanry'dendi. Lukin 28 Şubat'ta Sidi Barrani'ye direnişle karşılaşmadan girdi; Sollum 14 Mart'ta, Senusilerin aceleyle boşaltmasından sonra yeniden alındı ve kıyı harekâtı sona erdi. Madde, Cafer Paşa'nın Kahire'ye götürüldüğünü ve onun yokluğunda Senusi ayaklanmasının çöktüğünü yazar.

Kaynaklar hakkında

Bu konu İngilizce Wikipedia'nın Action of Agagia ve Ja'far al-Askari maddelerine ve Türkçe Vikipedi'nin Nuri Killigil maddesine dayanır. Saatler, birlik adları ve sayılar İngilizce maddeden alınmıştır.