Bağdat'ın düşüşü (11 Mart 1917): Har Köşkü'ndeki harp meclisi, "Bağdat nasıl terk olunur" sorusu ve Yıldırım'ı doğuran k

Bağdat'ın düşüşü, Türkçe Vikipedi'nin tanımıyla Birinci Dünya Savaşı'nın Irak Cephesi'nde Osmanlı'nın elindeki Bağdat'ın 11 Mart 1917'de İngilizler tarafından işgalidir. Kût'ül-Amâre'deki büyük zaferden yalnız on bir ay sonra yaşanan bu kayıp, hem Irak'ın elden çıkışının başlangıcı oldu hem de Osmanlı ordusunda yeni bir ordu grubunun, Yıldırım Orduları Grubu'nun kurulmasına yol açtı.

Kut'tan sonra yapılan hatalar

Türkçe Vikipedi, kaybın nedenlerini sert biçimde değerlendirir. Maddeye göre Başkumandanlık Vekâleti, İngilizler intikam için hazırlanırken 35.000-40.000 civarındaki muharip kuvvetin yalnız 10.000 kadarını Bağdat'ın kapısı sayılan Kût'ül-Amâre'de bıraktı. Mareşal von der Goltz 1915 sonunda Irak'tan iki bin kadar asker ve dört top çekerek İran cephesini açmıştı; Goltz'un Nisan 1916'daki ölümünden sonra bu siyaseti Başkomutanlık ve 6. Ordu Komutanı Halil (Kut) Paşa sürdürdü. Ali İhsan (Sabis) Bey komutasındaki 13. Kolordu İran içlerine, Hemedan'a kadar gönderildi.

Madde, 18. Kolordu Komutanı Kâzım (Karabekir) Bey'in tehlikeye dikkat çektiğini, Aralık 1916'da 13. Kolordu'nun bir an önce Bağdat'a çağrılmasını istediğini, ama ordu komutanının bu uyarıları dikkate almadığını yazar.

"Sistemli Joe" ve 50.000 asker

İngilizce Wikipedia'ya göre Kut garnizonunun 29 Nisan 1916'da teslim olmasından sonra Irak'taki İngiliz ordusu baştan aşağı yenilendi. Korgeneral Sir Frederick Stanley Maude, İngiltere'nin askerî itibarını yeniden kurmakla görevlendirildi. Maude 1916'nın geri kalanını ordusunu yeniden kurmakla geçirdi: askerlerin çoğu Hindistan'da toplanıp deniz yoluyla Basra'ya getirildi; istihkâmcılar kıyıdan Basra'ya ve ötesine bir sahra demiryolu döşedi; küçük bir silahlı nehir gemisi ve ikmal filosu kuruldu. Bu ikmal hazırlığı, Selman-ı Pak'ta ortaya çıkan zaafın doğrudan karşılığıydı.

İngilizler yeni harekâtı 13 Aralık 1916'da yaklaşık 50.000 iyi eğitilmiş ve iyi donatılmış askerle başlattı; bunların çoğu Hindistan birlikleri ve İngiliz 13. (Batı) Tümeni'ydi. Halil Paşa'nın elinde ise belki 25.000 kişilik bir kuvvet vardı. İngilizce madde, Maude'un Dicle'nin iki yakasında temkinle ilerlediğini ve "Sistemli Joe" lakabını bu yüzden kazandığını yazar.

Kut'ta tuzağa düşmeyen kolordu

İngilizce Wikipedia'ya göre Osmanlı birlikleri Hadairi Kıvrımı'nı iki haftalık kuşatma çalışmasıyla (6-19 Ocak 1917), Hay Nehri boyunca uzanan güçlü savunma hattını iki hafta daha (25 Ocak-4 Şubat) savundu. Dahra Kıvrımı 16 Şubat'ta düştü ve İngilizler 24 Şubat 1917'deki İkinci Kut Muharebesi'nde Kut'u geri aldı. İngilizce madde burada önemli bir ayrıntıya dikkat çeker: yerel Osmanlı komutanı Karabekir Bey, Birinci Kut Muharebesi'nde Townshend'in başına geldiği gibi ordusunun Kut'ta kapana kısılmasına izin vermedi.

Türkçe Vikipedi'nin Kâzım Karabekir maddesine göre Kâzım Bey, 24 Nisan 1916'da Kût'ül-Amâre'yi kuşatmakta olan 18. Kolordu'nun komutanlığına getirilmiş, 14 Aralık 1916'da mirlivalığa yükselmişti.

Diyala'dan Bağdat'a

Bağdat'a yürüyüş 5 Mart 1917'de yeniden başladı ve üç gün sonra Maude'un kolordusu kentin eteğindeki Diyala Nehri'ne ulaştı. İngilizce maddeye göre Halil Paşa Bağdat'ı Diyala ile Dicle'nin birleştiği yerde savunmayı seçti. Osmanlı birlikleri 9 Mart'taki ilk saldırıya direndi. Maude ordusunun büyük kısmını kuzeye kaydırarak Osmanlı mevzilerini aşmaya ve doğrudan Bağdat'a yönelmeye çalıştı; Halil Paşa da kuvvetini karşı yakada bu harekete uyacak biçimde kaydırdı. Diyala hattında tek bir alay kaldı ve İngilizler 10 Mart'taki ani bir saldırıyla bu alayı ezdi.

Har Köşkü'ndeki harp meclisi

Türkçe Vikipedi, 10 Mart 1917 akşamı Har Köşkü'nde ordu, kolordu ve tümen komutanları ile kurmay başkanlarının katıldığı bir harp meclisi toplandığını anlatır. Halil Paşa, bu büyük tarihî kentin mevcut kuvvetin üçte birine mal olacak bir muharebe verilmeden terk edilmesinin ordu için silinmez bir leke olacağını düşünüyor, kesin muharebenin 11 Mart'ta tutulan hatta verilmesini istiyordu. Kâzım Bey ise İngiliz zırhlı otomobillerinin 14. Tümen'in gerisine sarktığını, sağ yakada kuşatmaya karşı yeterli ihtiyat bulunmadığını ve ertesi günkü muharebenin bir imha muharebesine dönüşebileceğini söyledi.

Uzun tartışmadan sonra Bağdat'ın terk edilmesi kararlaştırıldı. Madde, Halil Paşa'nın Kâzım Bey'in görüşüne itiraz etmeyip yalnızca "Evet, fakat Bağdat nasıl terk olunur" diyebildiğini aktarır. Çekilme emri 18. Kolordu'ya akşam 20.00'de tebliğ edildi ve kolordu 10/11 Mart gecesi Bağdat'ı boşaltarak kuzeydeki Müşahede İstasyonu'na çekildi. Yaralı ve hastalar önceden Samarra'ya taşınmış, ağır yaralılar bir eczacı yarbayın emrinde kentte bırakılmıştı. Kentteki resmî ve askerî binalar ateş almıştı.

Savaşmadan teslim edilen kent

İngilizce Wikipedia'ya göre İngilizler Osmanlı birliklerinin hemen arkasından gelerek 11 Mart 1917'de Bağdat'ı savaşmadan aldı. Karışıklık içinde yaklaşık 9.000 Osmanlı askeri esir düştü. Bir hafta sonra Maude, "Ordularımız kentlerinize ve topraklarınıza fatih ya da düşman olarak değil, kurtarıcı olarak giriyor" cümlesini içeren Bağdat Bildirisi'ni yayımladı. İngilizler, Osmanlı'nın Dicle ovasını sular altında bırakmasından korkmuştu; bu korku yersiz çıktı.

İngilizce maddeye göre sonuç İngilizler için kesin bir zafer oldu ve Kut'un utancı kısmen silindi. Osmanlı hükümeti İran'daki harekâtı bitirmek ve Musul'u korumak için yeni bir ordu kurmak zorunda kaldı. Bağdat'ın yönetimi Londra ile Hindistan hükümeti arasında bir yetki kavgasına dönüştü; Lord Curzon başkanlığındaki Mezopotamya İdare Komitesi, Basra için İngiliz, Bağdat için Arap yönetimini önerdi. Bu geçici düzen sonradan Irak Mandası'na dönüştü.
Bağdat'tan sonra İngiliz ilerleyişi Dicle boyunca kuzeye sürdü. 30 Ekim 1918'deki Mondros Mütarekesi'nden sonra Musul da boşaltıldı; Musul meselesi, Lozan'dan sonra Türkiye Cumhuriyeti'nin dış politikasının en önemli dosyalarından biri olacaktı.