Birinci Kanal Harekâtı (26 Ocak - 4 Şubat 1915): Sina çölünü altı günde geçen ordu, Timsah Gölü önündeki tombazlar ve ge

Birinci Kanal Harekâtı ya da Birinci Süveyş Seferi, Türkçe Vikipedi'ye göre 26 Ocak ile 4 Şubat 1915 arasında 4. Ordu Komutanı ve Bahriye Nazırı Cemal Paşa'nın komutasında, Alman kurmayların sevk ve idaresindeki bir Osmanlı kuvvetinin Güney Filistin'den ilerleyip İngiltere'nin denetimindeki Süveyş Kanalı'na saldırmasıdır. Harekât, Birinci Dünya Savaşı'nda Sina ve Filistin Cephesi'nin başlangıcı sayılır. Amaç İngiltere'yi Mısır'da tutarak Batı Cephesi'ne asker göndermesini engellemek, olabilirse Mısır'ı geri almaktı. Kanal geçilirse Mısırlı yurtseverlerin Osmanlı ordusunun yanında ayaklanacağı umuluyordu.

Kanal, İngiltere ve 1888 protokolü

Türkçe maddeye göre Süveyş Kanalı on yıllık bir çalışmanın ardından 17 Kasım 1869'da ulaşıma açıldı. Altı yıl kadar sonra kanalın 200.000 hissesinden 176.602'sine sahip olan İngiltere, sonraki yıllarda Kıbrıs, Mısır ve Sudan'ı işgal ederek Süveyş'teki gücünü artırdı. 22 Ekim 1888'de 17 devletin katıldığı İstanbul konferansında imzalanan Süveyş Kanalı Protokolü'ne göre kanal savaşta ve barışta açık kalacak, üzerine askerî tesis kurulmayacaktı. Osmanlı Devleti Mısır üzerindeki haklarının neredeyse tamamını yitirmiş olsa da istihbarat yoluyla Mısır'daki İngiliz kuvvetlerini izlemeyi sürdürdü.

Sefer fikri, Türkçe maddeye göre İngiltere'nin Hindistan ile bağlantısını kesmek isteyen Almanya'dan geldi. Madde, Bronsart von Schellendorf'un 5 Ağustos 1914'te Alman Dışişleri Bakanlığına gönderdiği raporda Hindistan, Mısır ve Kafkasya'da isyan çıkarmanın çok önemli olduğunu yazdığını aktarır. Türk-Alman görüşmeleri Ağustos 1914'te başlayıp Ekim'e kadar sürdü. Enver Paşa, Almanya ile ittifak antlaşmasının imzalandığı gün Şam'daki 4. Ordu Komutanı Zeki Paşa'ya Mısır seferine hazırlanma emri verdi; Almanya da Kress von Kressenstein başkanlığında beş kişilik bir askerî heyeti Ekim başında Şam'a gönderdi.

Zeki Paşa'nın itirazı ve Cemal Paşa'nın atanması

Türkçe Vikipedi'ye göre planlama aşamasında 4. Ordu Komutanı Zeki Paşa, harekâta ayrılan kuvvetin yetersiz olduğunu söyleyerek seferin iptalini önerdi. Önce 8. Kolordu'nun doğrudan Başkomutanlığa bağlanması kararlaştırıldı, sonra bunun da yetmeyeceği düşünülerek Zeki Paşa'nın yerine, nazırlığı sürmek üzere Bahriye Nazırı Cemal Paşa 4. Ordu Komutanı yapıldı. Cemal Paşa 21 Kasım 1914'te Haydarpaşa'dan trenle Şam'a hareket etti, 25 Kasım'da Adana'dan Enver Paşa'ya Halep-Şam demiryolunun güvenliği için telgraf çekti ve 30 Kasım'da Halep'e vardı.

Madde, Cemal Paşa'nın Mısır ve kanal için çeşitli ölçekte haritalar hazırlattığını, Almanya'dan gelen haritalardan yararlandığını ve Dahiliye Nezaretinden Berlin ve Viyana basınının sefere destek vermesini istediğini yazar. 17 Aralık 1914'te Beyrut'a gelen Paşa, Ocak 1915'in ilk haftasında Kudüs'te 4. Ordu karargâhını kurdu, ardından Birüssebi'ye geçip birlikleri denetledi. 13 Ocak 1915 tarihli telgrafla o gece kanala doğru yürüneceğini bildirdi; yürüyüş dört gün gecikmeyle 17 Ocak'ta başladı ve Paşa 20 Ocak'ta El Ariş'in güneyindeki İbni'ye ulaştı.

Moral, sancak ve Mevlevi gönüllüleri

Türkçe maddeye göre İngilizlerin Mısır halkına dağıttığı bildirilerde Kafkas Cephesi'nde Osmanlı ordularının Ruslara yenildiği haberleri yer almaya başlayınca Cemal Paşa durumu Başkomutanlıktan sordu. Enver Paşa haberlerin ordunun moralini bozmak için kasıtlı olarak yayıldığını söyledi. Cemal Paşa ordunun moralini yükseltmek için Medine'den Sancak-ı Şerif'i getirtti. Enver Paşa da Mevleviliğin Hint Müslümanları üzerindeki etkisinden yararlanmak isteyerek Veled Çelebi komutasında bir Mevlevi gönüllü birliği kurdurdu. Konya'dan katılanlarla büyüyen birlik Şam ve Halep'te atış talimi yaptı ve daha çok cephe gerisinde görev aldı.

Çölü üç kol hâlinde geçmek

İngilizce Wikipedia'ya göre Sina'dan kanala ulaşmak için yolsuz ve susuz yarımadada üç güzergâh vardı. Kuzey kolu yaklaşık 3.000 kişiyle Magdaba ve El Ariş üzerinden Port Said yönüne, 6.000-7.000 kişilik orta kol Moiya Harab sarnıçları ve Cifcafe kuyuları üzerinden İsmailiye yönüne, yaklaşık 3.000 kişilik üçüncü kol ise Nekl üzerinden Süveyş kentine doğru yürüdü. Ağır demir tombazlar ve toplar çölde sürüklendi. İngilizce madde, kuvvetin yalnız geceleri yürüdüğünü ve fark edilmediğine inandığını, hatta Osmanlı keşif erlerinin kanalın 25 kilometre doğusunda kamp kurdukları sırada İngiliz subaylarını futbol oynarken gördüklerini aktarır.

Türkçe madde de yürüyüş düzenini anlatır: orta kola cephane, erzak, tayın ve su yüklü deve takımları verilmişti. İlk kademenin boşalttığı su kaplarının ikinci kademe gelene kadar yeniden doldurulabilmesi için iki kademe arasında dört beş günlük mesafe bırakıldı. Su ihtiyacını azaltmak için gece yüründü, gündüz dinlenildi. Cemal Paşa'nın 5 Şubat raporuna göre Birüssebi ile kanal arasındaki 300 kilometrelik yol altı günde, tek kayıp verilmeden aşıldı. Buna karşın su, deve ve asker sıkıntısı tam giderilemedi, ağır silahlar getirilemedi.

Karşıdaki savunma

İngilizce maddeye göre İngilizler Ocak 1915'e kadar Mısır'da yaklaşık 130.000 asker toplamıştı; bunların 30.000'i kanal savunmasındaydı. Kanalın doğu kıyısında kum torbalı siperler ve tel engeller kurulmuş, İsmailiye, Kubri ve Kantara'da yüzer köprüler yapılmıştı. Kanalda HMS Swiftsure, HMS Clio, HMS Minerva, HMS Ocean gibi gemiler, Fransız D'Entrecasteaux kruvazörü, Requin kıyı savunma gemisi ve Hint Kraliyet Deniz Kuvvetleri'nin Hardinge gemisi bulunuyordu. Port Said yakınında kanal seti yarılarak çölün bir bölümü sular altında bırakılmıştı. Tehdit süresince kanal geceleri gemi trafiğine kapatıldı.

3 Şubat sabahı: Tusun ve Serapeum

Türkçe Vikipedi'ye göre Cemal Paşa 2 Şubat 1915'te taarruza karar verdi; saldırı düşmanın görüşünü azaltmak için gece yapılacaktı, ama gece yarısından itibaren çıkan şiddetli kum fırtınası buna engel oldu. Sabahın ilk ışıklarıyla taarruz başladı ve ağırlık kanalın Timsah Gölü ile Acıgöl arasındaki kesimine verildi. İngilizce madde, 3 Şubat'ta saat 04.20 sularında ay ışığında tombaz ve salları kanala taşıyan asker gruplarının görüldüğünü, bir Mısır bataryası ile 62. Pencap ve 128. İstihkâm birliklerinin çoğu girişimi durdurduğunu, buna karşın üç tombazın asker taşıyarak kanalı geçtiğini yazar. Tusun karakolunun güneyindeki siperlere giren yaklaşık 350 Osmanlı askeri gün içinde karşı saldırıyla çıkarıldı.

İngilizce maddeye göre bir Osmanlı 15 santimlik obüs bataryası Hardinge'yi isabetle vurdu; gemi baca, güverte topu ve dümen donanımında hasar alarak menzil dışına çekildi. Kantara'da ise sabah 05.00-06.00 arasındaki saldırı tel engellerde durdu. Piyade çarpışmaları Serapeum ve Tusun'da 14.00'ten, İsmailiye önünde 15.30'dan sonra hemen hemen kesildi.

"Şeref" tartışması ve çekilme

Türkçe maddeye göre taarruz durunca Cemal Paşa kurmayları Von Frankenberg, Kress von Kressenstein ve Mersinli Cemal Paşa ile durum değerlendirmesi yaptı. Mersinli Cemal Paşa ile Frankenberg çekilmeyi isterken Kressenstein başarı umudunun kalmadığını, ama ordunun şerefi için harekâta devam edilmesi gerektiğini savundu. Başarı umudu yoksa şerefin bir işe yaramayacağını söyleyen Cemal Paşa, 3 Şubat 1915 akşamı çekilme kararı verdi. Madde bu kararın ikinci bir Sarıkamış felaketini önlediği yorumunu da yapar. İngilizce maddeye göre savunucular 4 Şubat sabahı, birkaç keskin nişancı dışında Osmanlı kuvvetinin ortadan kalktığını gördüler; Serapeum ile Tusun arasındaki artçı çatışmada 298 esir alındı.

Geri çekilen birlikler 15 Şubat'ta Gazze-Birüssebi hattında mevzilendi. Türkçe madde, Birüssebi'ye gönderilen dört Osmanlı uçağının hiçbir faaliyet göstermediğini, buna karşılık İngiliz ve Fransız uçaklarının keşif, gözetleme ve topçu ateşini yönetme işlerini yaptığını belirtir.

Sonrası

Türkçe Vikipedi'ye göre Cemal Paşa 13 Şubat raporunda ikinci bir kanal harekâtı için hazırlıklara başlandığını ve Kressenstein'ı çöldeki bütün istihbaratı toplamakla görevlendirdiğini bildirdi. Kanal önünde sürekli bir kuvvet bulundurmadan gemi trafiğini kesmenin mümkün olmadığını, su, erzak ve cephane yetersizliği yüzünden bunun yapılamayacağını da yazdı. Bu hazırlıklar Ağustos 1916'daki Romani Muharebesi'ne uzanacaktı. Birinci Kanal Harekâtı, Osmanlı ordusunun Sina'yı aşabildiğini, ama kanalın öbür yakasında tutunacak gücü taşıyamadığını göstermiş oldu.