Bâb-ı Âli Baskını (23 Ocak 1913): Edirne kaygısı, Nâzım Paşa'nın ölümü ve İttihatçı iktidar

Hükûmet binasına yapılan baskın

Türkçe Vikipedi'ye göre bab-i-aliBâb-ı Âli Baskını, 23 Ocak 1913 günü Enver Bey ile Talat Bey'in önderlik ettiği bir grup İttihat ve Terakki üyesinin hükûmet binası Bâb-ı Âli'yi basmasıyla gerçekleşen askerî darbedir. Baskın sırasında Harbiye Nazırı Nâzım Paşa öldürüldü, Sadrazam Kâmil Paşa'ya zorla istifası imzalatıldı. Ardından Mahmud Şevket Paşa hükûmeti kuruldu ve İttihat ve Terakki yönetime hâkim oldu. Olay, Birinci balkan-savaslariBalkan Savaşı'nın en ağır günlerinde, Edirne kuşatma altındayken yaşandı.

Sopalı seçimlerden Halâskâr Zâbitân'a

Türkçe Vikipedi'ye göre 21 Kasım 1911'de İttihat ve Terakki muhalifleri Hürriyet ve İtilaf Fırkası'nı kurdu. Parti kısa sürede yetmiş mebusu bünyesine aldı ve kuruluşundan yirmi gün sonra İstanbul'da yapılan ara seçimi tek oy farkla kazandı. İktidardaki İttihat ve Terakki, yeni partiye örgütlenme fırsatı vermemek için V. Mehmed'in Meclis-i Mebusan'ı feshetmesini sağladı ve Nisan 1912'deki erken seçimi açık farkla kazandı. "Sopalı seçimler" adıyla anılan ve muhalif adayların dövülmesi gibi olayların yaşandığı bu seçimlerde İttihat ve Terakki dışından yalnızca altı kişi Meclis'e girebildi.

Seçimi kaybeden muhalefet kanun dışı yollar aramaya başladı. Ordudaki haksızlıklardan ve askerlerin siyasete karışmasından rahatsız olan bir grup subay Halâskâr Zâbitân adlı silahlı bir örgüt kurarak Rumeli'de dağa çıktı. Hürriyet ve İtilaf yanlısı bu grup gazetelerde sert bildiriler yayımladı, Askerî Şura'ya muhtıra verdi ve Sadrazam Mehmed Said Paşa'nın istifasına yol açtı. 21 Temmuz 1912'de Ahmed Muhtar Paşa'nın sadrazamlığında, içinde üç eski sadrazam bulunduğu için "Büyük Kabine" denilen partiler üstü bir hükûmet kuruldu. Halâskâr Zâbitân'ın Meclis Başkanı Halil Bey'e gönderdiği ve Meclis'in 48 saat içinde dağılmasını isteyen tehdit mektubunun ardından, 5 Ağustos 1912'de padişahın iradesiyle Meclis-i Mebusan dağıtıldı.

Balkan bozgunu ve Edirne sorunu

Birinci balkan-savaslariBalkan Savaşı'nın kötü sonuçları üzerine Ahmed Muhtar Paşa istifa etti; Britanya ile iyi ilişkileri olan Kâmil Paşa'ya 29 Ekim 1912'de hükûmet kurma görevi verildi. Osmanlı ordusu yenilgiler alırken Bulgar ordusu Çatalca'ya kadar geldi; üç aydır kuşatma altındaki Edirne'nin daha fazla direnemeyeceğinin anlaşıldığı günlerde başkentin Anadolu'ya taşınması bile konuşuldu. Hükûmet Balkan devletleriyle ateşkes yaparak Londra'da masaya oturdu.

İngilizce Wikipedia'ya göre Kâmil Paşa hükûmeti Aralık 1912'de Bulgaristan ile ateşkes imzaladı. Türkçe Vikipedi'ye göre Britanya, Fransa, İtalya ve Rusya Bâb-ı Âli'ye bir nota vererek Edirne'nin Bulgaristan'a, Ege adalarının da kendilerine bırakılmasını istedi. Kâmil Paşa hükûmeti Londra Konferansı'nda önerilen Midye-Enez sınırını kabule yanaşıyor, Edirne'yi ise Bulgarlar yerine uluslararası bir komisyonun yönetimine bırakmaktan yana görünüyordu. İttihat ve Terakki, hükûmetin Edirne'yi Bulgarlara teslim edeceğini öne sürerek halkı kışkırttı. Türkçe Vikipedi, baskının bu Edirne endişesiyle yapıldığı konusunda görüş birliği bulunduğunu yazar.

İki madde, Kâmil Paşa ile İttihat ve Terakki arasındaki düşmanlığın 1908'deki İkinci Meşrutiyet'in ilanına kadar uzandığını da belirtir. Kâmil Paşa bu süreçte İttihatçıları devlet işlerinden uzak tutmaya ve çok sayıda İttihatçı subayın bulunduğu orduyu siyasetten ayırmaya çalışmıştı. Türkçe Vikipedi'ye göre İttihat ve Terakki darbe kararını 14 Ocak 1913'ten önce almıştı.

23 Ocak 1913 öğleden sonra

Türkçe Vikipedi'ye göre 23 Ocak 1913 günü saat 14.30'da Sapancalı Hakkı, Menzil Müfettişliği'nde bekleyen Binbaşı Enver Bey'e her şeyin hazır olduğunu bildirdi. Enver Bey beyaz bir ata binerek İzmitli Mümtaz ve Filibeli Hilmi ile Nuruosmaniye'den Bâb-ı Âli'ye doğru yola çıktı; Talat Bey de bir grup İttihatçıyla binaya gidiyordu. Nafıa Nezareti binası önünde Ömer Naci kalabalığı Edirne'nin terk edileceği iddiasıyla hükûmete karşı kışkırtıyordu; İngilizce Wikipedia bu konuşmalarda Ömer Seyfettin'in de bulunduğunu yazar. Binanın çevresindeki önemli noktalara altmış kadar İttihatçı yerleştirilmişti.

Bâb-ı Âli'yi koruyan Uşak Redif Taburu Enver Bey'e direnmedi. İçeri giren grupta Yakub Cemil, İzmitli Mümtaz, Mithat Şükrü, Talat Bey, Mustafa Necip, Filibeli Hilmi ve Sapancalı Hakkı vardı. Sadaret Yaveri Ohrili Nâfiz Bey darbecilere ateş açtı; yaralanarak yaver odasına sığındı, peşinden giren Mustafa Necip'i öldürdü ve kendisi de Mustafa Necip'in silahından çıkan kurşunlarla öldü. Silah seslerini duyarak odasından çıkan Nâzım Paşa, Yakub Cemil'in arkadan sıktığı kurşunla sağ şakağından vurularak öldürüldü.

İstifa ve yeni hükûmet

Olayın ardından Enver Bey ile Talat Bey, Kâmil Paşa'nın odasına girerek istifasını silah zoruyla yazdırdı; Enver Bey istifa mektubunu saraya bizzat götürdü. Kâmil Paşa'nın mektubunda istifanın "ahali ve cihet-i askeriyeden vuku bulan teklif üzerine" sunulduğu yazılıydı. V. Mehmed istifayı aynı gün onayladı ve İttihat ve Terakki'nin baskısıyla Mahmud Şevket Paşa sadrazamlığa getirildi. Tayin fermanında, makamın "mücerrebü'l iktidar bir zât"a verilmesi gerektiği belirtiliyordu.

Türkçe Vikipedi'ye göre darbe cephede bir değişiklik yaratmadı. Kâmil Paşa'nın karşılaştığı seçeneklerle yüz yüze kalan yeni yönetim savaşa devam etti, ancak 30 Mayıs 1913'te imzalanan Londra Antlaşması ile Edirne'yi Bulgaristan'a bırakmak ve ağır barış koşullarını kabul etmek zorunda kaldı. Edirne, İkinci balkan-savaslariBalkan Savaşı'nda yeniden alındı.

Sonuçları

Mahmud Şevket Paşa hükûmeti beklenenin aksine muhaliflere karşı ılımlı bir tutum izledi. Bu dönem 11 Haziran 1913'te sadrazamın suikastla öldürülmesiyle sona erdi; İttihat ve Terakki bundan sonra muhaliflere sert davrandı. Kâmil Paşa, Maliye Nazırı Abdurrahman Bey, Dahiliye Nazırı Ahmet Reşit Bey, Şeyhülislam Cemaleddin Efendi ve aralarında Ali Kemal'in de bulunduğu bazı muhalifler sınır dışı edildi. Ahmed Muhtar Paşa ve Kâmil Paşa kabineleri hakkında savaşa girmek ve savaşı yönetememek gerekçesiyle soruşturma açıldı.

Türkçe Vikipedi'ye göre İttihat ve Terakki, Birinci Dünya Savaşı'nın yenilgiyle sonuçlanmasına kadar 5 yıl 268 gün iktidarda kaldı. 1-5 Kasım 1918'deki son kongresinden sonra dağıldı ve Teceddüt Fırkası adıyla varlığını sürdürdü; Talat, Enver ve Cemal Paşalar Avrupa'ya kaçtı. Madde, Mahmud Şevket Paşa'nın ölümünden sonraki sert tutumun İkinci Meşrutiyet'in ilanından sonra gözlenen çok sesli siyasi ortamı ortadan kaldırdığını yazar.

Kaynaklar hakkında

Baskının arka planı, günün akışı, istifa ve sonuçları Türkçe Vikipedi'nin bab-i-aliBâb-ı Âli Baskını maddesinden; ateşkes tarihi, Ömer Seyfettin'in varlığı ve Nâzım Paşa'ya yapılan teklif İngilizce Wikipedia'nın 1913 Ottoman coup d'état maddesinden alınmıştır.