Kâzım Orbay: Enver Paşa'nın başyaveri, Afganistan askerî heyeti reisi ve 3. Genelkurmay Başkanı

Kısa tanıtım

Mehmet Kâzım Orbay, Türkçe Vikipedi'ye göre İzmir'de doğmuş, 3 Haziran 1964'te Ankara'da ölmüş bir Türk asker ve siyasetçidir; Türk Silahlı Kuvvetleri'nin 3. Genelkurmay Başkanı'dır. Uzun askerlik hayatı Osmanlı Harbiye Nezareti'nden Kurtuluş Savaşı'nın Doğu Cephesi'ne, Afganistan ordusunun kurmay başkanlığından Genelkurmay Başkanlığına, 1961'de de Temsilciler Meclisi Başkanlığına uzanır. Enver Paşa'nın kız kardeşi Mediha Hanım ile evliydi. Bu yazı, Kâzım Orbay'ın hayatını Türkçe ve İngilizce Vikipedi maddelerindeki tarihlerle, kaynakların ayrıştığı noktaları belirterek anlatıyor.

Harp Okulu ve Akademi

Türkçe Vikipedi'ye göre Kâzım Orbay 1904'te topçu teğmen rütbesiyle Harp Okulu'nu bitirdi, aynı yıl girdiği Harp Akademisi'ni 1907'de bitirerek kurmay oldu. İngilizce Vikipedi ise onu Mühendishâne-i Berrî-i Hümâyûn mezunu olarak gösterir ve 1904'te topçu teğmen olarak orduya katıldığını yazar. 1908-1909'da Almanya'da topçu ve piyade atış kursu gördü. Hareket Ordusu ile 31 Mart İsyanı'nın bastırılmasına katıldı ve 12 Ekim 1909'da kurmay kıdemli yüzbaşı oldu.

Balkan Savaşları ve Harbiye Nezareti

Türkçe Vikipedi'ye göre Orbay, I. Balkan Savaşı'nda Garp Ordusu Karargâhında istihbarat subayıydı. 25 Temmuz 1913'te 5. Kolordu Kurmaylığında görev aldı; 9 Ekim 1913'te Mekteb-i Harbiye'de istihkâm dersi öğretmenliğine, 25 Aralık 1913'te 3. Tümen Kurmaylığına, 15 Ocak 1914'te Erkân-ı Harbiye Merkez Şubesi Müdürlüğüne getirildi. 16 Mart 1914'te Harbiye Nezareti Başyaverliğine atandı ve I. Dünya Savaşı boyunca bu görevde kaldı. İngilizce Vikipedi bu görevi, Osmanlı kabinesinde Harbiye Nezareti başyaverliği ve savaş boyunca Enver Paşa'nın emrinde çalışmak olarak tanımlar. 14 Aralık 1916'da kaymakam, 28 Temmuz 1918'de miralay oldu. 7 Ekim 1918'de Harbiye Nezareti müsteşar yardımcılığına, 12 Ağustos 1919'da Erkân-ı Harbiye Personel Dairesine atandı.

Afganistan'a giden heyet

İngilizce Vikipedi'deki Kâzım Orbay maddesine göre Orbay 1915'te Niedermayer-Hentig Heyeti'nde Osmanlı temsilcisi olarak bulundu ve Afgan Emiri Habibullah Han'a Osmanlı Sultanı'nın cihat beyannamesini sundu. Beyanname, bütün İslam halklarını İttifak Devletleri'nin yanında savaşa çağırıyordu; plan, Afganistan'ın Peşaver'den başlayarak Britanya Hindistanı'na saldırmasıydı, ancak uygulamaya konmadı.

İngilizce Vikipedi'nin heyet hakkındaki maddesine göre Kabil Heyeti olarak da bilinen bu diplomatik girişim, İttifak Devletleri'nin 1915-1916'da Afganistan'a gönderdiği bir heyetti. Amaç Afganistan'ı Britanya'dan tam bağımsızlığını ilan etmeye, İttifak Devletleri'nin yanında savaşa girmeye ve Britanya Hindistanı'na saldırmaya ikna etmekti. Heyet, Hindistan'da milliyetçi bir ayaklanma kışkırtmayı amaçlayan Hint-Alman girişimlerinin bir parçasıydı; görünürde sürgündeki Hint prensi Raja Mahendra Pratap başkanlığında, Almanya ve Türkiye'nin ortak harekâtıydı.

Kurtuluş Savaşı: Doğu Cephesi ve Kafkas Tümeni

Türkçe Vikipedi'ye göre Orbay 1920'de Kurtuluş Savaşı'na katılmak için Anadolu'ya geçti. 2 Mayıs 1920'de Doğu Cephesi Kurmay Başkanı, 16 Ağustos 1921'de Millî Müdafaa Vekâleti Ordu Dairesi Başkanı oldu. 11 Mart 1922'de 3. Kafkas Tümeni Komutanlığına atandı ve tümeniyle Başkomutanlık Meydan Muharebesi'ne katıldı. 31 Ağustos 1922'de mirliva rütbesine yükseldi. İngilizce Vikipedi de onun 1920-1922 arasında Doğu Cephesi'nde komuta görevlerinde bulunduğunu, Kafkasya'da savaştığını ve Yunan ordusuna karşı Dumlupınar Muharebesi'ne katıldığını yazar. Mirliva olarak 3. Kafkas Tümeni Komutanlığı ve Genelkurmay 2. Başkanlığı görevlerini yürüttü.

Atatürk döneminde: ferik, Kabil ve jandarma

Orbay, 30 Ağustos 1926'da ferik rütbesine terfi etti ve İngilizce Vikipedi'ye göre Genelkurmay ikinci başkanlığına getirildi. Türkçe Vikipedi aynı göreve devam ettiğini, ardından Afganistan Askerî Heyet Reisliği ve 4. Kolordu Komutanlığı görevlerinde bulunduğunu yazar. İngilizce Vikipedi, 1928 ve 1929'da Afganistan ordusunun Genelkurmay Başkanlığını yaptığını belirtir. Böylece 1915'te Osmanlı adına cihat beyannamesi götürdüğü Kabil'e, on üç yıl sonra Türkiye Cumhuriyeti'nin askerî heyetinin başı olarak döndü.

Türkiye'ye dönüşünde 30 Temmuz 1930'da Jandarma Genel Komutanlığına, 24 Ağustos 1935'te 3. Ordu Müfettişliğine atandı ve 30 Ağustos 1935'te ferik-i evvel, yani orgeneral oldu. 15 Şubat 1943'te Yüksek Askerî Şûra üyeliğine, 1 Aralık 1943'te Genelkurmay 2. Başkanlığına getirildi.

Genelkurmay Başkanlığı ve Ankara Cinayeti

Orbay, Fevzi Çakmak'tan sonra 12 Ocak 1944'te Genelkurmay Başkanı oldu. Görev süresinin sonunu, oğlu Haşmet Orbay'ın adının karıştığı "Ankara Cinayeti" belirledi. Türkçe Vikipedi'nin "Ankara Cinayeti" maddesine göre 16 Ekim 1945'te doktor Neşet Naci Arzan, Ulus Samanpazarı'ndaki muayenehanesinde yedi kurşunla öldürüldü. Madde, Ankara Valisi Nevzat Tandoğan'ın Haşmet Orbay'ın Robert Kolej'den arkadaşı Reşit Mercan'ı cinayeti üstlenmeye zorladığını; Mercan'ın ertesi gün teslim olduğunu, ilk mahkemede Mercan'a 20 yıl, silahı verdiğini söyleyen Haşmet Orbay'a bir yıl ceza verildiğini yazar. Yargıtay kararı bozdu ve dava Bolu Ağır Ceza Mahkemesi'ne gönderildi; burada katilin Haşmet Orbay olduğu ve cinayetin vali tarafından örtbas edildiği ortaya çıktı. Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı Fahrettin Karaoğlan 16 Haziran 1946'da otomobilinde ölü bulundu; Tandoğan 9 Temmuz 1946 gecesi intihar etti.

İngilizce Vikipedi, soruşturmanın CHP örgütünü de içine alan bir siyasi skandala dönüştüğünü belirtir. Kâzım Orbay bu olaylardan sonra Temmuz 1946'da görevinden istifa etti, 29 Temmuz 1946'da Yüksek Askerî Şûra üyeliğine atandı ve 6 Temmuz 1950'de emekli oldu.

Siyasete geçiş ve ölüm

Türkçe Vikipedi'ye göre Orbay, 27 Mayıs 1960 askerî müdahalesinin ardından 9 Ocak - 26 Ekim 1961 arasında Kurucu Meclis'e Devlet Başkanı temsilcisi olarak katıldı ve bu meclisin başkanlığını yaptı. Ardından Cumhurbaşkanı Cemal Gürsel tarafından kontenjan senatörü seçildi. Aralık 1963'te mide ameliyatı geçirdi; İngilizce Vikipedi'ye göre mide kanserinden 3 Haziran 1964'te Ankara'da öldü ve Devlet Mezarlığı'na defnedildi.

Değerlendirme

Kâzım Orbay'ın hayatı, Osmanlı'nın son kuşak kurmay subaylarının Cumhuriyet ordusuna geçişini gösteren örneklerden biridir. Enver Paşa'nın başyaveri ve eniştesi olarak başlayan kariyer, Kurtuluş Savaşı'nda Doğu Cephesi ve Büyük Taarruz'dan geçerek Atatürk döneminde Genelkurmay ikinci başkanlığı, Afganistan askerî heyeti, jandarma ve ordu komutanlıklarıyla sürdü. İnönü döneminde ordunun başına geçen Orbay, oğlunun karıştığı cinayetin siyasi sonuçlarıyla görevden ayrıldı; 1961'de ise Kurucu Meclis'te Temsilciler Meclisi'nin başkanı olarak siyasi hayatta yeniden görüldü.