35 yaşında Paşa: Muş ve Bitlis'in geri alınışı (1916)

14 Ocak 1916'da 16. Kolordu komutanlığına atanan Mustafa Kemal, iki ay Edirne'de kolorduyu toparlayıp eğitti. Bu sırada subaylar için taktik meseleleri ve emir yazımı üzerine bir kitapçık hazırladı.

Ruslar 16 Şubat'ta Erzurum'u, 3 Mart'ta Bitlis, Muş, Van ve Hakkâri'yi almıştı. Kolordu Halep üzerinden uzun bir yolculukla 27 Mart'ta Diyarbakır'a ulaştı.


Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Sorumlu olduğu cephe Bitlis ile Muş arasında yaklaşık 100 km'ydi. Elinde 13.741 asker, 9.297 tüfek, yedi makineli tüfek ve 19 top vardı. Osmanlı karşı saldırısı 3 Ağustos'ta başladı ve 6 Ağustos'ta Muş ile Bitlis Ruslardan geri alındı. Bu başarı için altın kılıçlı imtiyaz madalyası verildi.

Ağustos sonunda gelen Rus karşı saldırısında Muş yeniden kaybedildi, Bitlis Osmanlı'da kaldı.

Doğu cephesinin 1916 başındaki hâli

Mustafa Kemal'in Doğu'ya gönderilmesi, Osmanlı'nın Kafkasya'daki ağır yenilgilerinin ardından geldi. Rus birlikleri 3. Ordu'yu geri atmış, 16 Şubat 1916'da Erzurum'u, 3 Mart'ta Bitlis, Muş, Van ve Hakkâri'yi almıştı. Muş Muharebesi maddesi, Rus ordusunun kuzeyde Erzurum ve Trabzon gibi şehirlerin yanında güneyde Ermeni gönüllülerinin desteğiyle Muş ve Bitlis'i hızla ele geçirdiğini, durumun Rusların Mezopotamya'ya inme riskiyle birlikte çok kritik bir hâl aldığını yazıyor.

Albay Mustafa Kemal 11 Mart'ta 16. Kolordu ile 3. Ordu'yu desteklemek üzere Diyarbakır'a gönderildi ve Halep üzerinden uzun bir yolculukla 27 Mart'ta oraya vardı. 1 Nisan'daki terfi ile mirliva oldu; 16 Nisan'da karargâhını Silvan'da kurdu.

Enver'in planı ve 3. Ordu'nun yenilgisi

Enver'in planı 2. ve 3. ordunun ortak bir harekâtıydı. Ancak 2. Ordu daha güneyde yerini alamadan Ruslar 3. Ordu'ya saldırıp onu bozguna uğrattı ve 15 Nisan 1916'da Trabzon'u aldı. Temmuzda Gümüşhane, Bayburt ve Erzincan'ı da içine alan geniş bir bölge Rusların eline geçti ve 2. Ordu Diyarbakır'a çekilmek zorunda kaldı.
Ağustos 1916: Muş ve Bitlis

Osmanlı ordusu 3 Ağustos'ta karşı taarruza geçti. Muş Muharebesi maddesine göre 3-8 Ağustos 1916 arasındaki hücumun dördüncü gününde Mustafa Kemal Muş'u geri aldı. Mustafa Kemal Atatürk maddesi ise 6 Ağustos'ta Muş ve Bitlis'in birlikte kurtarıldığını yazıyor. Bu başarı, Osmanlı birliklerine bölgede stratejik bir üstünlük sağladı ve Mustafa Kemal altın kılıçlı imtiyaz madalyasıyla ödüllendirildi.

Ancak sevinç uzun sürmedi. Ruslar Ağustos sonunda karşı saldırıya geçti ve Mustafa Kemal 21 Ağustos'ta birliklerini yeniden Silvan'a çekti. Muş tekrar Rusların eline geçerken Bitlis Osmanlı'da kaldı.
Yakub Cemil olayı

Mustafa Kemal Diyarbakır'dayken, İttihatçı fedailerden Yakub Cemil savaşın kaybedildiğini düşünerek bir hükûmet darbesi planladı. Bâb-ı Âli basılacak, Başkomutan Vekili ve Harbiye Nazırı değiştirilecek, yerine Mustafa Kemal getirilecekti. Anlaştığı kişilerden biri durumu Enver Paşa'ya haber verdi ve Yakub Cemil kurşuna dizildi. Yakub Cemil, 1911'de Trablusgarp'a giderken Mustafa Kemal'in yanındaki iki fedaiden biriydi.

Mustafa Kemal, Falih Rıfkı Atay'a anlattığı hatıralarında bu olaydan şöyle söz etti: "Eğer ben, o ve onun gibiler tarafından iktidara getirilecek bir adamsam, adam değilim!" Aynı anlatımda, Yakub Cemil dediğini yapmış olsa bile İstanbul'a gittiğinde ilk iş olarak onu cezalandıracağını söyledi.

2. Ordu komutan vekilliği

Erken gelen 1916 kışı bölgede yeni çatışmaları önledi. 25 Kasım'da 2. Ordu komutanı Ahmet İzzet Paşa izin alıp İstanbul'a dönünce Mustafa Kemal komutan vekili olarak ordunun başına geçti. Bu görevde, Kurtuluş Savaşı'nda birlikte çalışacağı İsmet (İnönü), Cafer Tayyar (Eğilmez) ve Harbiye'den arkadaşı Ali Fuat (Cebesoy) onun emrine girdi.