#1Mustafa Kemal'in askerlik hayatı yaklaşık çeyrek yüzyıl sürdü: Harbiye'den teğmen olarak çıktığı 1902'den mareşal rütbesiyle emekli olduğu 1927'ye kadar. Bu sürede Osmanlı rütbe adlarıyla anılan birçok rütbe aldı; Bey, Paşa ve Gazi unvanları da bu rütbelere bağlı olarak geldi. Bu notta rütbeleri, unvanları ve bugünkü karşılıklarını tarih sırasıyla topladık.
Osmanlı rütbe adları ve bugünkü karşılıkları
Osmanlı ordusunda kullanılan rütbe adları bugünkünden farklıdır. Mülazım teğmen, yüzbaşı yüzbaşı, kolağası kıdemli yüzbaşı, binbaşı binbaşı, kaymakam yarbay, miralay albay, mirliva tuğgeneral, müşir ise mareşal karşılığıdır. Mustafa Kemal'in biyografilerinde iki adlandırma sık sık birlikte kullanılır; karışıklıkların bir kısmı buradan çıkar.
Harbiye ve Harp Akademisi
Türkçe Vikipedi'ye göre Mustafa Kemal Harbiye'yi bitirerek 10 Şubat 1902'de piyade mülazımı, yani teğmen rütbesiyle kurmay subay yetiştiren Harp Akademisi'ne girmeye hak kazandı. 11 Ocak 1905'te kurmay yüzbaşı rütbesiyle akademiden mezun oldu ve Şam'daki 5. Ordu'ya atandı.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Kolağası, binbaşı, yarbay
Mustafa Kemal 20 Haziran 1907'de kolağası oldu. Trablusgarp'a giderken, 30 Kasım 1911'de Bingazi bölgesi komutanı Enver Bey'e genelkurmay başkanlığının Mustafa Kemal'in binbaşılığa terfi ettiğini bildirdiği aktarılır. Sofya'da askerî ataşeyken 1 Mart 1914'te kaymakamlığa, yani yarbaylığa yükseldi. Çanakkale'de 19. Tümen komutanı olarak savaşırken 1 Haziran 1915'te albay oldu.
Paşa: 1 Nisan 1916, Diyarbakır
16. Kolordu komutanı olarak Diyarbakır'dayken 1 Nisan 1916'da mirlivalığa yükseltildi ve Paşa unvanını aldı. Türkçe Vikipedi, 35 yaşında ulaştığı bu rütbenin Birinci Dünya Savaşı'ndaki en yüksek rütbesi olduğunu belirtir. Mustafa Kemal bundan sonra Kurtuluş Savaşı boyunca "Mustafa Kemal Paşa" olarak anıldı.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Müşir ve Gazi: 19 Eylül 1921
Sakarya Meydan Muharebesi'nden sonra, 19 Eylül 1921'de Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkomutan Mustafa Kemal Paşa'yı oy birliğiyle müşir, yani mareşal rütbesine yükseltti ve ona Gazi unvanını verdi. Türkçe Vikipedi'ye göre Mustafa Kemal, Bey (1911), Paşa (1916) ve Gazi (1921) unvanlarını adıyla birlikte kullandı ve 1934'e kadar sık sık "Gazi" unvanıyla anıldı. 27 Mart 1923'te Ankara Nüfus Müdürlüğü'nce verilen nüfus cüzdanında "İsim ve şöhreti" hanesinde "Müşir Gazi Mustafa Kemal Paşa Hazretleri" yazıyordu.
Mareşal üniforması, Cumhuriyet'in ilk anıtlarına da yansıdı. İtalyan heykeltıraş Pietro Canonica'nın 1927'de yaptığı Mareşal Atatürk Anıtı, onu mareşal üniforması içinde, ayakta ve iki eliyle kılıcının kabzasını kavramış olarak gösterir. Anıt bugün Ankara'da Sıhhiye'deki Zafer Meydanı'ndadır. Türkçe Vikipedi'ye göre Canonica'nın Etnografya Müzesi önündeki Atlı Atatürk Anıtı ile Zafer Meydanı'ndaki bu anıtın açılışı aynı gün, 4 Kasım 1927'de yapıldı ve açılışları dönemin başbakanı İsmet İnönü gerçekleştirdi. 1927, Mustafa Kemal'in askerlikten emekli olduğu yıldır; yani mareşal üniformalı heykel, onun üniformayı fiilen bıraktığı yılda dikilmiştir.
Şam'dan Sofya'ya görev yerleri
Rütbelerin arasında görev yerleri de hızla değişti. Kurmay yüzbaşı olarak Şam'daki 5. Ordu'ya atandı; kolağası olduktan sonra Selanik'teki 3. Ordu'ya geçti. 1911-1912'de Trablusgarp'ta, Balkan Savaşları'nda Gelibolu'da, 1913'ten sonra Sofya'da ataşe olarak bulundu. Rütbe atlamalarının çoğu, bu cephe ve görev değişiklikleriyle aynı döneme denk gelir.
Değerlendirme
Rütbe kronolojisi, Mustafa Kemal'in yükselişinin savaşlarla ne kadar iç içe olduğunu gösterir: binbaşılık Trablusgarp'ta, albaylık Çanakkale'de, paşalık Doğu Cephesi'nde, mareşallik Sakarya'dan sonra geldi. Bu tarihleri bilmek, fotoğraflardaki üniformalardan çekildikleri dönemi tahmin etmeye de yardım eder.
Osmanlı rütbe adları ve bugünkü karşılıkları
Osmanlı ordusunda kullanılan rütbe adları bugünkünden farklıdır. Mülazım teğmen, yüzbaşı yüzbaşı, kolağası kıdemli yüzbaşı, binbaşı binbaşı, kaymakam yarbay, miralay albay, mirliva tuğgeneral, müşir ise mareşal karşılığıdır. Mustafa Kemal'in biyografilerinde iki adlandırma sık sık birlikte kullanılır; karışıklıkların bir kısmı buradan çıkar.
Harbiye ve Harp Akademisi
Türkçe Vikipedi'ye göre Mustafa Kemal Harbiye'yi bitirerek 10 Şubat 1902'de piyade mülazımı, yani teğmen rütbesiyle kurmay subay yetiştiren Harp Akademisi'ne girmeye hak kazandı. 11 Ocak 1905'te kurmay yüzbaşı rütbesiyle akademiden mezun oldu ve Şam'daki 5. Ordu'ya atandı.
Tarih notu
Rütbe ve unvan kronolojisi:
- 10 Şubat 1902: Piyade mülazımı (teğmen).
- 11 Ocak 1905: Kurmay yüzbaşı.
- 20 Haziran 1907: Kolağası (kıdemli yüzbaşı).
- Kasım 1911: Binbaşı (Trablusgarp yolunda bildirilir).
- 1 Mart 1914: Kaymakam (yarbay), Sofya ataşeliği sırasında.
- 1 Haziran 1915: Miralay (albay), Çanakkale'de.
- 1 Nisan 1916: Mirliva (tuğgeneral) ve Paşa unvanı, Diyarbakır'da.
- 19 Eylül 1921: Müşir (mareşal) ve Gazi unvanı, TBMM kararıyla.
- 1927: Müşir rütbesiyle askerlikten emeklilik.
- 24 Kasım 1934: Atatürk soyadı.
- 10 Şubat 1902: Piyade mülazımı (teğmen).
- 11 Ocak 1905: Kurmay yüzbaşı.
- 20 Haziran 1907: Kolağası (kıdemli yüzbaşı).
- Kasım 1911: Binbaşı (Trablusgarp yolunda bildirilir).
- 1 Mart 1914: Kaymakam (yarbay), Sofya ataşeliği sırasında.
- 1 Haziran 1915: Miralay (albay), Çanakkale'de.
- 1 Nisan 1916: Mirliva (tuğgeneral) ve Paşa unvanı, Diyarbakır'da.
- 19 Eylül 1921: Müşir (mareşal) ve Gazi unvanı, TBMM kararıyla.
- 1927: Müşir rütbesiyle askerlikten emeklilik.
- 24 Kasım 1934: Atatürk soyadı.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Kolağası, binbaşı, yarbay
Mustafa Kemal 20 Haziran 1907'de kolağası oldu. Trablusgarp'a giderken, 30 Kasım 1911'de Bingazi bölgesi komutanı Enver Bey'e genelkurmay başkanlığının Mustafa Kemal'in binbaşılığa terfi ettiğini bildirdiği aktarılır. Sofya'da askerî ataşeyken 1 Mart 1914'te kaymakamlığa, yani yarbaylığa yükseldi. Çanakkale'de 19. Tümen komutanı olarak savaşırken 1 Haziran 1915'te albay oldu.
Paşa: 1 Nisan 1916, Diyarbakır
16. Kolordu komutanı olarak Diyarbakır'dayken 1 Nisan 1916'da mirlivalığa yükseltildi ve Paşa unvanını aldı. Türkçe Vikipedi, 35 yaşında ulaştığı bu rütbenin Birinci Dünya Savaşı'ndaki en yüksek rütbesi olduğunu belirtir. Mustafa Kemal bundan sonra Kurtuluş Savaşı boyunca "Mustafa Kemal Paşa" olarak anıldı.
Dikkat: yanlış bilinen
Mirliva rütbesinin karşılığı kaynaklarda farklı yazılır. Türkçe Vikipedi'nin Atatürk maddesi mirlivayı "tuğgeneral" olarak verirken, Wikimedia Commons'taki bir 1916 fotoğrafının açıklamasında "Mirliva (Tümgeneral)" yazar. Osmanlı ordusunda mirliva, bugünkü tuğgeneral karşılığı olarak kabul edilir. Benzer şekilde binbaşılık terfisinin tarihi, terfinin kendisi ile Mustafa Kemal'e bildirildiği tarih farklı olabileceği için kaynaklarda "1911" ya da "Kasım 1911" olarak geçer.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Müşir ve Gazi: 19 Eylül 1921
Sakarya Meydan Muharebesi'nden sonra, 19 Eylül 1921'de Türkiye Büyük Millet Meclisi Başkomutan Mustafa Kemal Paşa'yı oy birliğiyle müşir, yani mareşal rütbesine yükseltti ve ona Gazi unvanını verdi. Türkçe Vikipedi'ye göre Mustafa Kemal, Bey (1911), Paşa (1916) ve Gazi (1921) unvanlarını adıyla birlikte kullandı ve 1934'e kadar sık sık "Gazi" unvanıyla anıldı. 27 Mart 1923'te Ankara Nüfus Müdürlüğü'nce verilen nüfus cüzdanında "İsim ve şöhreti" hanesinde "Müşir Gazi Mustafa Kemal Paşa Hazretleri" yazıyordu.
Ek bilgi
Üniforma ve heykelMustafa Kemal 1927'de askerlikten müşir rütbesiyle emekli oldu. 2525 sayılı Soyadı Kanunu'nun kabulünden sonra, 24 Kasım 1934 tarih ve 2587 sayılı "Kemal öz adlı Cümhur Reisimize verilen soyadı hakkında kanun" ile kendisine Atatürk soyadı verildi. Görsellerden ilki onu kolağası rütbesinde, ikincisi 4 Aralık 1921'de müşir ve Gazi olarak Ankara'da gösterir.
Mareşal üniforması, Cumhuriyet'in ilk anıtlarına da yansıdı. İtalyan heykeltıraş Pietro Canonica'nın 1927'de yaptığı Mareşal Atatürk Anıtı, onu mareşal üniforması içinde, ayakta ve iki eliyle kılıcının kabzasını kavramış olarak gösterir. Anıt bugün Ankara'da Sıhhiye'deki Zafer Meydanı'ndadır. Türkçe Vikipedi'ye göre Canonica'nın Etnografya Müzesi önündeki Atlı Atatürk Anıtı ile Zafer Meydanı'ndaki bu anıtın açılışı aynı gün, 4 Kasım 1927'de yapıldı ve açılışları dönemin başbakanı İsmet İnönü gerçekleştirdi. 1927, Mustafa Kemal'in askerlikten emekli olduğu yıldır; yani mareşal üniformalı heykel, onun üniformayı fiilen bıraktığı yılda dikilmiştir.
Şam'dan Sofya'ya görev yerleri
Rütbelerin arasında görev yerleri de hızla değişti. Kurmay yüzbaşı olarak Şam'daki 5. Ordu'ya atandı; kolağası olduktan sonra Selanik'teki 3. Ordu'ya geçti. 1911-1912'de Trablusgarp'ta, Balkan Savaşları'nda Gelibolu'da, 1913'ten sonra Sofya'da ataşe olarak bulundu. Rütbe atlamalarının çoğu, bu cephe ve görev değişiklikleriyle aynı döneme denk gelir.
Değerlendirme
Rütbe kronolojisi, Mustafa Kemal'in yükselişinin savaşlarla ne kadar iç içe olduğunu gösterir: binbaşılık Trablusgarp'ta, albaylık Çanakkale'de, paşalık Doğu Cephesi'nde, mareşallik Sakarya'dan sonra geldi. Bu tarihleri bilmek, fotoğraflardaki üniformalardan çekildikleri dönemi tahmin etmeye de yardım eder.
Kaynaklar
- Vikipedi, Mustafa Kemal Atatürk maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Mareşal Atatürk Anıtı maddesi (tr.wikipedia.org)