#1Ali Fethi Okyar, Atatürk'ün en eski arkadaşlarından biridir: Manastır Askerî İdadisi'nde tanıştılar, Harbiye'ye birlikte gittiler, 1918'de birlikte gazete çıkardılar. Cumhuriyet'in ikinci başbakanı ve Mustafa Kemal'den sonra Meclis'in ikinci başkanı oldu. 1924'te ilk muhalefet partisi kurulduğunda başbakan oydu; 1930'da ikinci muhalefet partisini Atatürk'ün isteğiyle bizzat kurdu ve üç ay sonra yine kendisi kapattı. Bu konu, hayatını Türkçe ve İngilizce Wikipedia maddeleri üzerinden izliyor.
Arka plan: Pirlepe ve Manastır
Ali Fethi, 29 Nisan 1880'de Pirlepe'de doğdu. Babası Dışişleri'nde memur olan İsmail Hakkı Bey'di ve Fethi küçükken öldü. Öğrenimini, Manastır valisi olan dayısı Müderris İbrahim Ethem Efendi'nin yanında tamamladı. Türkçe maddeye göre Manastır Askerî Rüştiyesi'ni bitirdi ve Manastır Askerî İdadisi'nde okudu; İstanbul'a, aralarında Mustafa Kemal'in de bulunduğu on yedi öğrenciyle Hacı Davut vapuruyla geldi.
Akış: İttihat ve Terakki'den Trablusgarp'a
1907'de Enver Bey aracılığıyla İttihat ve Terakki'ye girdi ve kısa sürede Selanik merkez heyetine yükseldi. İngilizce maddeye göre Ekim 1907'de Selanik'e atanan Mustafa Kemal'in ve Mustafa İsmet'in cemiyete alınmasını sağlayan oydu. 1909'da Paris askerî ataşesi oldu. Hareket Ordusu'na katıldı ve tahttan indirilen II. Abdülhamid'i Selanik'teki Alatini Köşkü'ne götürüp orada üç aydan fazla muhafızlığını yaptı; bu günleri sonradan "Sultan II. Abdülhamid Han'la 113 Gün" adıyla yayımlanan bir kitapta anlatıldı. Paris'teki ikinci döneminde Mustafa Kemal ve Hüseyin Selahattin Bey ile Picardie manevralarını izledi.
Trablusgarp Savaşı'nda Paris ve Tunus'un Sfax limanı üzerinden 12 Ekim 1911'de Trablus'a ulaştı ve 42. Tümen'in kurmay başkanı olarak yerel gönüllüleri örgütledi. Nisan 1912'de Manastır mebusu seçildi. Balkan Savaşı'nda Bolayır Kolordusu'nun kurmay başkanıydı; Şarköy çıkarmasının başarısızlığı üzerine kendisi ve harekât şubesi müdürü Mustafa Kemal istifa etmek istedi, ama istifaları kabul edilmedi. Bolayır'daki bu günler sitede ayrı bir konuda anlatıldı.
1913-1918: Sofya ve Minber
1913'te ordudan ayrıldı, kısa bir süre cemiyetin genel sekreterliğini yaptı ve Sofya'ya elçi olarak gönderildi. Sofya'da askerî ataşe olan Mustafa Kemal ile görüşmeyi sürdürdü. Türkçe maddeye göre eşi Galibe Hanım ile de Sofya'da tanıştı. 8 Aralık 1917'de İstanbul mebusu seçildi.
Mütarekeden sonra Ahmet İzzet Paşa hükûmetinde Dahiliye Nazırı oldu. Osmanlı Hürriyetperver Avam Fırkası'nı kurdu ve 1 Kasım - 21 Aralık 1918 arasında Mustafa Kemal ile birlikte Minber gazetesini çıkardı.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Malta sürgünü
Türkçe maddeye göre İttihatçı gizli örgüte üye olduğu iddiasıyla 10 Mart 1919'da tutuklandı, 2 Haziran 1919'da Malta'ya gönderildi ve 30 Mayıs 1921'de serbest bırakıldı.
15 Ağustos 1921'de İstanbul milletvekili olarak Birinci Meclis'e katıldı ve 10 Ekim 1921 - 4 Ekim 1922 arasında Dahiliye Vekili oldu. 14 Ağustos 1923'te İcra Vekilleri Heyeti Reisi ve Dahiliye Vekili oldu. İngilizce maddeye göre Fethi Bey kabinesinin çekilmesine yol açan siyasi olaylar, 29 Ekim 1923'teki anayasa değişikliğiyle Cumhuriyet'in ilanına götürdü.
Cumhuriyet'in ilanından sonra 1 Kasım 1923'te Meclis Başkanı seçildi. Kasım 1924'te Kâzım Karabekir ve Ali Fuat Paşa'nın önderliğinde Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası kurulunca 22 Kasım 1924'te İsmet Paşa'nın yerine başbakan oldu. İngilizce madde, onun uzlaşmacı siyasetinin İsmet Paşa'nın sert tutumuna göre daha yumuşak olmasının amaçlandığını yazar. Üç ay sonra Şeyh Said isyanı çıktı; 2 Mart 1925'te hükûmet çekildi ve İsmet Paşa yeniden başbakan oldu. Aynı gün Takrir-i Sükûn Kanunu çıkarıldı. Fethi Bey Paris büyükelçiliğine atanmayı istedi.
1930: Serbest Cumhuriyet Fırkası
Türkçe maddeye göre Atatürk'ün talimatıyla 9 Ağustos 1930'da büyükelçilikten istifa etti ve 12 Ağustos 1930'da Serbest Cumhuriyet Fırkası'nı kurup genel başkanı oldu. Serbest Cumhuriyet Fırkası maddesine göre Fethi Bey partiyi Mustafa Kemal'in tarafsız kalması şartıyla kurdu. Parti 1930 yerel seçimlerinde 502 belediyeden 31'ini kazandı. İzmir mitingi ve Batı Anadolu gezisinde beklenmedik bir halk desteği gördü. 17 Kasım 1930'da, kurucusu ve yöneticilerinin talebiyle feshedildi. İngilizce madde, Fethi Bey'in partiyi Atatürk'ün isteği üzerine kapattığını ve yeniden yurt dışına gittiğini yazar. Partinin kendisi sitede ayrı bir konuda anlatıldı.
Londra, Montrö ve Adalet Bakanlığı
İngilizce maddeye göre 1933'te kalp yetmezliğine yakalandı; Atatürk, yaveri Salih Bozok'u ona refakatçi verdi ve Viyana'da tedavisini sağladı. 1934'te Londra büyükelçisi oldu. İngilizce madde, İkinci Dünya Savaşı öncesindeki Türk-İngiliz yakınlaşmasında önemli rol oynadığını ve Montrö Sözleşmesi'nin mimarlarından olduğunu yazar. Okyar soyadını aldı.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Kişisel hayatı
Galibe Hanım (1899-1981) ile evliydi; oğulları Osman (1917-2002) ve kızları Nermin (1919-1999) doğdu. İngilizce madde Okyar çiftinin Atatürk ve Latife Hanım'ın yakın dostları olduğunu yazar ve İngiliz istihbarat raporlarının çifti "Türk Greta Garbo'su ve Tatar görünüşlü elçi kocası" diye tarif ettiğini aktarır.
Fethi Okyar'ın hayatı, Atatürk'ün kişisel dostluklarının siyasete nasıl taşındığını gösterir: aynı okulda başlayan arkadaşlık, Cumhuriyet'in iki muhalefet denemesinde de belirleyici oldu. 1924'te uzlaşmacı başbakan, 1930'da Atatürk'ün isteğiyle kurulan muhalefetin lideri oldu; ikisi de kısa sürdü. Görsellerden biri onu Atatürk ile birlikte gösterir.
Arka plan: Pirlepe ve Manastır
Ali Fethi, 29 Nisan 1880'de Pirlepe'de doğdu. Babası Dışişleri'nde memur olan İsmail Hakkı Bey'di ve Fethi küçükken öldü. Öğrenimini, Manastır valisi olan dayısı Müderris İbrahim Ethem Efendi'nin yanında tamamladı. Türkçe maddeye göre Manastır Askerî Rüştiyesi'ni bitirdi ve Manastır Askerî İdadisi'nde okudu; İstanbul'a, aralarında Mustafa Kemal'in de bulunduğu on yedi öğrenciyle Hacı Davut vapuruyla geldi.
Dikkat: yanlış bilinen
İngilizce maddeye göre Manastır'da Mustafa Kemal'e Fransızca konusunda yardım etti ve onu Fransız siyasal düşüncesiyle tanıştırdı. 1898'de Kemal ile birlikte Harbiye'ye girdi, 1900'de piyade teğmeni olarak çıktı ve 1903'te Harp Akademisi'ni birincilikle bitirdi.Ailesinin kökeni iki maddede farklı verilir: Türkçe Vikipedi Çerkes kökenli olduğunu, İngilizce Wikipedia Arnavut bir aileden geldiğini yazar. Bu yüzden metinde köken belirtmedik.
Akış: İttihat ve Terakki'den Trablusgarp'a
1907'de Enver Bey aracılığıyla İttihat ve Terakki'ye girdi ve kısa sürede Selanik merkez heyetine yükseldi. İngilizce maddeye göre Ekim 1907'de Selanik'e atanan Mustafa Kemal'in ve Mustafa İsmet'in cemiyete alınmasını sağlayan oydu. 1909'da Paris askerî ataşesi oldu. Hareket Ordusu'na katıldı ve tahttan indirilen II. Abdülhamid'i Selanik'teki Alatini Köşkü'ne götürüp orada üç aydan fazla muhafızlığını yaptı; bu günleri sonradan "Sultan II. Abdülhamid Han'la 113 Gün" adıyla yayımlanan bir kitapta anlatıldı. Paris'teki ikinci döneminde Mustafa Kemal ve Hüseyin Selahattin Bey ile Picardie manevralarını izledi.
Trablusgarp Savaşı'nda Paris ve Tunus'un Sfax limanı üzerinden 12 Ekim 1911'de Trablus'a ulaştı ve 42. Tümen'in kurmay başkanı olarak yerel gönüllüleri örgütledi. Nisan 1912'de Manastır mebusu seçildi. Balkan Savaşı'nda Bolayır Kolordusu'nun kurmay başkanıydı; Şarköy çıkarmasının başarısızlığı üzerine kendisi ve harekât şubesi müdürü Mustafa Kemal istifa etmek istedi, ama istifaları kabul edilmedi. Bolayır'daki bu günler sitede ayrı bir konuda anlatıldı.
1913-1918: Sofya ve Minber
1913'te ordudan ayrıldı, kısa bir süre cemiyetin genel sekreterliğini yaptı ve Sofya'ya elçi olarak gönderildi. Sofya'da askerî ataşe olan Mustafa Kemal ile görüşmeyi sürdürdü. Türkçe maddeye göre eşi Galibe Hanım ile de Sofya'da tanıştı. 8 Aralık 1917'de İstanbul mebusu seçildi.
Mütarekeden sonra Ahmet İzzet Paşa hükûmetinde Dahiliye Nazırı oldu. Osmanlı Hürriyetperver Avam Fırkası'nı kurdu ve 1 Kasım - 21 Aralık 1918 arasında Mustafa Kemal ile birlikte Minber gazetesini çıkardı.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Malta sürgünü
Türkçe maddeye göre İttihatçı gizli örgüte üye olduğu iddiasıyla 10 Mart 1919'da tutuklandı, 2 Haziran 1919'da Malta'ya gönderildi ve 30 Mayıs 1921'de serbest bırakıldı.
Dikkat: yanlış bilinen
Ankara, Meclis Başkanlığı ve başbakanlıkMalta'ya gönderiliş tarihi Türkçe maddenin iki yerinde farklıdır: bir yerde 28 Mayıs 1919, başka bir yerde 2 Haziran 1919 yazar; İngilizce madde 2 Haziran'ı verir. İngilizce madde ayrıca partinin 5 Mayıs 1919'da kapatıldığını, Fethi Bey'in ise "birkaç gün sonra, 10 Mart 1919'da" tutuklandığını söyler; bu sıralama kendi içinde çelişkilidir. Tutuklama tarihi olarak iki maddenin ortak verdiği 10 Mart'ı aldık.
15 Ağustos 1921'de İstanbul milletvekili olarak Birinci Meclis'e katıldı ve 10 Ekim 1921 - 4 Ekim 1922 arasında Dahiliye Vekili oldu. 14 Ağustos 1923'te İcra Vekilleri Heyeti Reisi ve Dahiliye Vekili oldu. İngilizce maddeye göre Fethi Bey kabinesinin çekilmesine yol açan siyasi olaylar, 29 Ekim 1923'teki anayasa değişikliğiyle Cumhuriyet'in ilanına götürdü.
Cumhuriyet'in ilanından sonra 1 Kasım 1923'te Meclis Başkanı seçildi. Kasım 1924'te Kâzım Karabekir ve Ali Fuat Paşa'nın önderliğinde Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası kurulunca 22 Kasım 1924'te İsmet Paşa'nın yerine başbakan oldu. İngilizce madde, onun uzlaşmacı siyasetinin İsmet Paşa'nın sert tutumuna göre daha yumuşak olmasının amaçlandığını yazar. Üç ay sonra Şeyh Said isyanı çıktı; 2 Mart 1925'te hükûmet çekildi ve İsmet Paşa yeniden başbakan oldu. Aynı gün Takrir-i Sükûn Kanunu çıkarıldı. Fethi Bey Paris büyükelçiliğine atanmayı istedi.
1930: Serbest Cumhuriyet Fırkası
Türkçe maddeye göre Atatürk'ün talimatıyla 9 Ağustos 1930'da büyükelçilikten istifa etti ve 12 Ağustos 1930'da Serbest Cumhuriyet Fırkası'nı kurup genel başkanı oldu. Serbest Cumhuriyet Fırkası maddesine göre Fethi Bey partiyi Mustafa Kemal'in tarafsız kalması şartıyla kurdu. Parti 1930 yerel seçimlerinde 502 belediyeden 31'ini kazandı. İzmir mitingi ve Batı Anadolu gezisinde beklenmedik bir halk desteği gördü. 17 Kasım 1930'da, kurucusu ve yöneticilerinin talebiyle feshedildi. İngilizce madde, Fethi Bey'in partiyi Atatürk'ün isteği üzerine kapattığını ve yeniden yurt dışına gittiğini yazar. Partinin kendisi sitede ayrı bir konuda anlatıldı.
Londra, Montrö ve Adalet Bakanlığı
İngilizce maddeye göre 1933'te kalp yetmezliğine yakalandı; Atatürk, yaveri Salih Bozok'u ona refakatçi verdi ve Viyana'da tedavisini sağladı. 1934'te Londra büyükelçisi oldu. İngilizce madde, İkinci Dünya Savaşı öncesindeki Türk-İngiliz yakınlaşmasında önemli rol oynadığını ve Montrö Sözleşmesi'nin mimarlarından olduğunu yazar. Okyar soyadını aldı.
Dikkat: yanlış bilinen
Atatürk'ün ölümünden sonra İnönü'nün eski muhaliflerle uzlaşma siyaseti çerçevesinde yurda döndü, 4 Ocak 1939'da Bolu milletvekili oldu ve aynı yıl yeniden seçildi. İkinci Refik Saydam hükûmetinde 12 Mart 1941'e kadar Adalet Bakanı olarak görev yaptı. 7 Mayıs 1943'te İstanbul Nişantaşı'ndaki evinde öldü ve Zincirlikuyu'ya gömüldü.Londra büyükelçiliği tarihi farklıdır: Türkçe madde 19 Mart 1934'te atandığını ve 7 Nisan 1934'te göreve başladığını, İngilizce madde 31 Mart 1934'te atandığını yazar.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Kişisel hayatı
Galibe Hanım (1899-1981) ile evliydi; oğulları Osman (1917-2002) ve kızları Nermin (1919-1999) doğdu. İngilizce madde Okyar çiftinin Atatürk ve Latife Hanım'ın yakın dostları olduğunu yazar ve İngiliz istihbarat raporlarının çifti "Türk Greta Garbo'su ve Tatar görünüşlü elçi kocası" diye tarif ettiğini aktarır.
Tarih notu
Bugünkü anlamıKronoloji: 29 Nisan 1880 doğum, Pirlepe. 1903 Harp Akademisi birinciliği. 1909 Paris ataşeliği. 12 Ekim 1911 Trablus. 1 Kasım - 21 Aralık 1918 Minber. 10 Mart 1919 tutuklama. 30 Mayıs 1921 Malta'dan serbest. 14 Ağustos 1923 İcra Vekilleri Heyeti Reisliği. 1 Kasım 1923 Meclis Başkanlığı. 22 Kasım 1924 - 2 Mart 1925 başbakanlık. 12 Ağustos - 17 Kasım 1930 Serbest Cumhuriyet Fırkası. 1934 Londra. 4 Ocak 1939 Bolu milletvekilliği. 7 Mayıs 1943 ölüm.
Fethi Okyar'ın hayatı, Atatürk'ün kişisel dostluklarının siyasete nasıl taşındığını gösterir: aynı okulda başlayan arkadaşlık, Cumhuriyet'in iki muhalefet denemesinde de belirleyici oldu. 1924'te uzlaşmacı başbakan, 1930'da Atatürk'ün isteğiyle kurulan muhalefetin lideri oldu; ikisi de kısa sürdü. Görsellerden biri onu Atatürk ile birlikte gösterir.
Kaynaklar
- Vikipedi, Ali Fethi Okyar maddesi (tr.wikipedia.org)
- İngilizce Wikipedia, Ali Fethi Okyar maddesi (en.wikipedia.org)
- Vikipedi, Serbest Cumhuriyet Fırkası maddesi (tr.wikipedia.org)