19. Tümen'in kısa ve uzun hikâyesi: Tekirdağ'da kuruluş, Arıburnu, Galiçya, Gazze ve 1918'de Nablus'ta sonu

Mustafa Kemal'in adı Çanakkale ile birlikte anıldığında genellikle 25 Nisan 1915 sabahı ve 57. Alay hatırlanır. O sabah komuta ettiği birlik ise 19. Tümen'di. Tümen, Mustafa Kemal'in ilk kez kendi kurduğu ve eğittiği büyük birliktir; komutasında yalnızca yedi ay kaldı. Ama tümenin hikâyesi Çanakkale'de bitmedi: Galiçya'da Ruslara karşı, Gazze'de İngilizlere karşı savaştı ve 1918'de Nablus'ta dağıldı. 25 Nisan sabahı ve 57. Alay sitede ayrı bir konuda anlatıldığı için bu konuda tümenin bütün yolunu izliyoruz.

Arka plan: Tekfurdağı, 1914-1915

Türkçe Vikipedi'ye göre 19. Piyade Tümeni Ağustos-Ekim 1914'te Tekfurdağı'nda, yani bugünkü Tekirdağ'da kuruldu ve 1 Ocak 1915'te etkinleştirildi. Başlangıçta 57, 58 ve 59. alaylardan oluşuyordu. 20 Ocak 1915'te komutanlığına Yarbay Mustafa Kemal, kurmay başkanlığına Binbaşı Mehmet Hulusi (Conk) getirildi. 58. ve 59. alaylar 6. Kolordu'ya gönderildikten sonra tümen 9 Şubat 1915'te 72. ve 77. alaylarla yeniden düzenlendi.

İngilizce Wikipedia'nın 57. Alay maddesine göre alay 1 Şubat 1915'te Tekirdağ'da, Mustafa Kemal'in kurmakta olduğu 19. Tümen'in parçası olarak kuruldu ve sancağını 22 Şubat 1915'te aldı. 23 Şubat'ta Binbaşı Hüseyin Avni, Miralay Şemi Bey'in yerine alay komutanı oldu.

Akış: Tekirdağ'dan Gelibolu'ya

İngilizce 57. Alay maddesine göre alay 21 Şubat 1915'te tümenle birlikte Gelibolu'ya gitme emri aldı ve 25 Şubat'ta vapurla Eceabat'a ulaştı. Türkçe tümen maddesi, tümenin 6 Nisan 1915'te Mirliva Esat (Bülkat) komutasındaki 3. Kolordu'ya verildiğini ve Liman von Sanders komutasındaki 5. Ordu'nun ihtiyatı olarak Maydos'ta konuşlandığını yazar. İngilizce madde de Nisan 1915'te tümen karargâhının Bigalı yakınındaki Yeldeğirmeni düzlüğünde, alayların ise daha güneyde Maltepe ve Mersintepe çevresinde olduğunu, alayın 24 Nisan'a kadar eğitimde bulunduğunu söyler.

İngilizce Wikipedia'nın Arıburnu çıkarması maddesine göre 5. Ordu 24 Mart 1915'te kuruldu ve 100.000'i aşan bir kuvvetti; III. Kolordu Gelibolu'ya, XV. Kolordu Anadolu yakasına yerleştirildi.

Kuruluş kadrosu

İngilizce Wikipedia'daki 19. Tümen maddesi kuruluş kadrosunu şöyle verir:

• Tümen komutanı: Yarbay Mustafa Kemal
• 57. Alay: Binbaşı Hüseyin Avni (tabur komutanları Yüzbaşı Ahmet Zeki, Yüzbaşı Ata, Yüzbaşı Hayri)
• 72. Alay: Binbaşı Mehmet Münir
• 77. Alay: Binbaşı Saip
• 39. Topçu Alayı: Binbaşı Halil Galib (Tekaki)

Aynı madde 18. ve 27. alayların Çanakkale harekâtı sırasında tümene sonradan verildiğini yazar. Türkçe madde ise tümenin her biri dört taburlu üç alay, bir makineli tüfek müfrezesi, bir süvari bölüğü, iki topçu taburu, bir istihkam bölüğü, 19. Sıhhiye Bölüğü ve bir muhabere grubundan oluştuğunu yazar.

25 Nisan ve sonrası, kısaca

Arıburnu çıkarması maddesine göre 25 Nisan sabahı saat 10.00 civarında Mustafa Kemal ve 57. Alay'ın 1. Taburu, İngilizce kaynaklarda Scrubby Knoll diye geçen tepe ile Conkbayırı arasına ulaşan ilk birliklerdi. Öğleye doğru 9. Tümen'in Seddülbahir'deki çıkarmayla meşgul olduğu ve destek veremeyeceği bildirilince Mustafa Kemal 77. Alay'ın iki taburunu da harekete geçirdi. Akşam saatlerinde 57. Alay'ın 2. Taburu Anzakların Baby 700 dediği tepede, sadece doksan kişiye inmiş 3. Taburu The Nek denen boyunda, 1. Taburu Mortar Ridge sırtındaydı; yanlarında 77., 27. ve 72. alaylar vardı. 57. Alay maddesi, alayın komutanı Hüseyin Avni'nin Arıburnu'ndaki başarısı üzerine yarbaylığa yükseldiğini ve 13 Ağustos 1915'te düşen bir mermiyle şehit olduğunu yazar.

8 Ağustos 1915'te Mustafa Kemal Anafartalar Grubu komutanlığına getirilince 19. Tümen'in komutanlığına 27. Alay komutanı Yarbay Şefik (Aker) geçti. Böylece Mustafa Kemal'in tümen komutanlığı 20 Ocak - 8 Ağustos 1915 arasında kaldı.

1916-1917: Galiçya

Türkçe maddeye göre tümen 19 Ocak 1916'da Keşan ve Şarköy'e gönderildi ve 20. Tümen ile birlikte yeniden kurulan 15. Kolordu'ya verildi. Liman von Sanders'in karşı çıkmasına rağmen Enver Paşa'nın emriyle Cevat (Çobanlı) Paşa'nın 15. Kolordusu ile Galiçya'ya gönderildi ve 1916 Temmuz sonunda cepheye ulaştı. 16 Ekim 1916'da komutanlığa Yarbay Sedat (Doğruer) geldi. Ağır çatışmalardan sonra 11 Haziran 1917'de cepheden çekilmeye başladı ve 7 Temmuz 1917'de tamamen çekildi.

1917-1918: Gazze ve Nablus

Ağustos 1917'de Sina-Filistin cephesine gönderildi ve Yıldırım Orduları Grubu'na bağlı 15. Kolordu'ya verildi; Yarbay Sedat ve kurmay başkanı Binbaşı Ömer Lütfi (Argeşo) komutasında Üçüncü Gazze Muharebesi'ne katıldı. 1918'deki Megiddo Muharebesi, Türkçede Nablus Hezimeti diye bilinen yenilgide, Albay Sami Sabit komutasında, Gustav von Oppen'in Alman Asya Kolordusu'na bağlı olarak savaştı ve Türkçe maddenin ifadesiyle imha edildi.

Bugünkü anlamı

19. Tümen'in hikâyesi, Çanakkale'nin en tanınan birliğinin de bütün bir savaşı ne kadar farklı cephelerde geçirdiğini gösterir: Trakya'da kuruldu, Gelibolu'da adını duyurdu, Galiçya'da Avrupa cephesinde, Filistin'de çölde savaştı ve savaşın son yılında dağıldı. Mustafa Kemal için ise ilk kez kendi eğittiği bir tümenle savaşa girdiği yerdi. Görsellerden biri Çanakkale'deki III. Kolordu komutanlarını, diğeri Nisan 1915'teki Osmanlı kuvvet dağılımını gösterir.