#125 Nisan 1915 sabahı İtilaf kuvvetleri Gelibolu Yarımadası'nda Arıburnu ve Seddülbahir'e, Anadolu yakasında Kumkale'ye asker çıkardı. Yarbay Mustafa Kemal'in 19. Tümeni o sırada Arıburnu'na 8 km uzaklıktaki Eceabat'ta yedekte bekliyordu.
9. Tümen komutanı Albay Halil Sami bir tabur istedi. Mustafa Kemal, Liman von Sanders'e ve Esat Paşa'ya ulaşamayınca kendi inisiyatifiyle 57. Alay'ı ve topçu dağ taburunu yola çıkardı.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Kendi anlatımına göre tepeye çıktığında geri çekilen askerlerle karşılaştı. Düşman askerleri 261 rakımlı tepeye kendi birliklerinden daha yakındı. Cephanesi bittiğini söyleyen askerlere süngü taktırıp yere yatırdı ve düşman da yere yatınca zaman kazanıldı.
Çıkarmanın amacı
Çanakkale'deki kara harekâtı, Mart 1915'te Birleşik Donanma'nın Boğaz'ı zorlayamaması üzerine planlandı. Akdeniz Seferi Kuvvetleri komutanı General Sir Ian Hamilton'un elinde iki tümenli Anzak Kolordusu, iki İngiliz tümeni ve bir Fransız tümeni vardı. Ana çıkarma yeri Gelibolu Yarımadası'nın güney ucu, yani Seddülbahir bölgesiydi. Ancak toplam 75 bin kişiyi bulan bu kuvveti Seddülbahir'in dar kumsallarına çıkarmak olanaksızdı. Hamilton bu yüzden Anzak Kolordusu için ikinci bir çıkarma yeri seçti: Kabatepe'nin hemen kuzeyinden başlayan kumsal.
Anzakların ilk hedefi Conkbayırı-Kocaçimen Tepesi hattını alıp Maltepe yönünde ilerlemek, Eceabat'ta Boğaz'a ulaşmak ve Seddülbahir'i savunan Osmanlı kuvvetlerinin geri çekilme ve takviye yolunu kesmekti. Anzak Kolordusu Komutanı General William Birdwood'un planına göre ilk karaya çıkan örtü kuvveti Kocaçimen-Conkbayırı-Kemalyeri-Kavak Tepe-Kabatepe hattını ele geçirecekti.
Planlanan saatler, sapan filikalar
Örtü kuvveti 4.000 kişiydi: Albay Sinclair MacLagan komutasındaki 3. Avustralya Tugayı, bir istihkâm bölüğü ve bir sahra hastanesinin yarısı. Filika sayısı kısıtlı olduğu için önce 1.500, ardından 1.250'şer kişilik iki grup karaya çıkacaktı. Plana göre saat 09.00'a kadar üç tugay sahilde olacaktı. Hava keşiflerine göre sırtlardaki Osmanlı savunması zayıftı; bu yüzden baskın etkisini korumak için çıkarmadan önce hazırlık ateşi açılmaması kararlaştırıldı.
İlk dalga akıntı yüzünden hedeften saptı ve planlanan yerin yaklaşık 1.500 metre kuzeyine, sonradan Anzak Koyu adını alacak Arıburnu sahiline yanaştı. Hata kıyıya yaklaşırken fark edildi; daha kuzeye düşmemek için yapılan manevra bölükleri birbirine kattı. Sahile 50 metre kala Osmanlı gözcü müfrezesinin ateşiyle karşılaştılar. İlk dalga 48 filikayla saat 04.25'te, ikinci dalga 04.40'ta karışık hâlde karaya çıktı. Balıkçı Damları denen kuzey kesimde 8. Bölük'ün bir takımının ateşi, bir bölükten 100 kişinin ölümüne yol açtı.
Arıburnu, Seddülbahir gibi Albay Halil Sami'nin 9. Tümeni'nin savunma bölgesindeydi. Halil Sami bu kesime Yarbay Mehmet Şefik komutasındaki yaklaşık iki bin kişilik 27. Alay'ı vermişti. Liman von Sanders'in savunma anlayışına uygun olarak alayın 2. Taburu kıyıya dağıtılmış, diğer iki tabur Eceabat'ın batısındaki zeytinliklerde tutulmuştu. 2. Tabur, Azmakdere ile Çamtepe arasındaki 12 kilometrelik bir kıyıyı gözlüyordu; bu bir tabur için çok uzun bir hattı. Yani çıkarmanın ilk saatlerinde Anzak örtü kuvvetinin karşısında dağınık birkaç bölük vardı.
Mustafa Kemal'in kararı
19. Tümen Arıburnu'na 8 kilometre uzaklıktaki Eceabat'ta yedekteydi. Halil Sami, Arıburnu'nun doğusundaki tepeleri tutmak için bir tabur istedi. Mustafa Kemal, Liman von Sanders ve Esat Paşa ile iletişim kuramayınca, bir tabur yerine bütün 57. Alay'ı, tümenin dağ topçu taburunu, süvarileri ve sıhhiyecileri yola çıkardı. Arıburnu Muharebeleri maddesine göre saat 07.00'den hemen sonra 3. Kolordu'ya bu hareketi bildirdi.
Aynı saatlerde 27. Alay da harekete geçmişti. Saat 09.30 dolaylarında MacLagan'ın ileri sürdüğü 9. Tabur yoğun Osmanlı ateşi altında eridi. 27. Alay'ın taburları aradaki Anzak müfrezelerini geri atarak saat 11.30'da Merkeztepe, Kırmızısırt ve Kanlısırt'a taarruz edecek konuma geldi. Kuzeyde ise 57. Alay, Conkbayırı'na doğru tırmanan Anzak askerlerine yüklendi. Günün sonunda Conkbayırı Osmanlı'nın elinde kaldı ve Anzak kuvvetleri dar bir köprübaşına sıkıştı.
O gece Anzak komutanları sahilin boşaltılmasını önerdi; Hamilton bu öneriyi reddetti. Ertesi gece 77. Alay paniğe kapılıp çekilince Osmanlı hattında kritik bir durum doğdu, ancak yeni birliklerin gelmesiyle hat yeniden güçlendi.
Nişan, terfi ve 19 Mayıs taarruzu
29 Nisan'da Mustafa Kemal'e Arıburnu'ndaki yararlılığı için İmtiyaz Nişanı verildi. Mayısta Kuzey Grubu'nun savunduğu cephe üç bölgeye ayrıldı ve Mustafa Kemal grubun sağ kanadının kuzey bölgesine komutan oldu.
Başkomutan vekili Enver Paşa 11 Mayıs 1915'te Liman von Sanders'in karargâhına geldi, İstanbul'dan gönderilen 2. Tümen'i Kuzey Grubu Komutanı Esat Paşa'nın emrine verdi ve Arıburnu'nda derhal taarruz edilmesini emretti. Taarruz, donanma ateşinden kaçınmak ve baskın etkisi yaratmak için 19 Mayıs 1915'te sabaha karşı 03.30'da başladı. Kuzeyden itibaren Mustafa Kemal'in 19. Tümeni, Hasan Basri (Somel) Bey'in 5. Tümeni, Hasan (Askeri) Bey'in 2. Tümeni ve Rüştü (Sakarya) Bey'in 16. Tümeni saldırdı.
Ancak 25 Nisan'dan beri geçen sürede Anzaklar derin siperler kazmış, kum torbalarıyla güçlendirilmiş makineli tüfek yuvaları kurmuştu. Osmanlı taarruzu, makineli tüfekler ve sahili ışıldaklarla aydınlatan donanmanın topçu ateşi karşısında sonuç vermedi.
Arıburnu, 25 Nisan sabahının tek çıkarma yeri değildi. İtilaf kuvvetleri yarımadanın güney ucundaki Seddülbahir'e ve Anadolu yakasında Kumkale yakınlarına da asker çıkardı. Kumkale'deki Fransız birlikleri kısa süre sonra geri çekildi. Seddülbahir'deki İngiliz ve Fransız kuvvetleri kuzeye, Arıburnu'ndaki İngiliz ve Anzak kuvvetleri doğuya ilerlemeye çalıştı. Seddülbahir'den Arıburnu'na kadar bütün öncü birliklerin karşısında ilk saatlerde Halil Sami'nin 9. Tümeni vardı.
Cephenin Ağustos'a bağlanması
Hamilton bu kilitlenmeyi kırmak için İngiltere'den gelen yeni tümenlerle (Kitchener'in "Yeni Ordu"sundan) Suvla Koyu'na bir çıkarma planladı. Bu birlikler Gökçeada ve Limni'de toplandı. Arıburnu Muharebeleri maddesi, cephenin 6 Ağustos 1915'te açılan Anafartalar cephesiyle birleştiğini yazıyor. Arıburnu'nda Nisan'da başlayan hikâye, böylece Ağustos'ta Conkbayırı ve Anafartalar'da devam etti.
9. Tümen komutanı Albay Halil Sami bir tabur istedi. Mustafa Kemal, Liman von Sanders'e ve Esat Paşa'ya ulaşamayınca kendi inisiyatifiyle 57. Alay'ı ve topçu dağ taburunu yola çıkardı.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Kendi anlatımına göre tepeye çıktığında geri çekilen askerlerle karşılaştı. Düşman askerleri 261 rakımlı tepeye kendi birliklerinden daha yakındı. Cephanesi bittiğini söyleyen askerlere süngü taktırıp yere yatırdı ve düşman da yere yatınca zaman kazanıldı.
Tarih notu
İlk günün sonunda Anzak birlikleri dar bir köprübaşına sıkıştırılmıştı. 29 Nisan'da Mustafa Kemal'e bu yararlılığı için İmtiyaz Nişanı verildi, 1 Haziran'da albaylığa yükseldi.57. Alay yetiştiğinde verdiği emir onun kendi anlatımından biliniyor: "Size ben taarruz emretmiyorum, ölmeyi emrediyorum. Biz ölünceye kadar geçecek zaman içinde, yerimizi başka kuvvetler ve kumandanlar alabilir."
Çıkarmanın amacı
Çanakkale'deki kara harekâtı, Mart 1915'te Birleşik Donanma'nın Boğaz'ı zorlayamaması üzerine planlandı. Akdeniz Seferi Kuvvetleri komutanı General Sir Ian Hamilton'un elinde iki tümenli Anzak Kolordusu, iki İngiliz tümeni ve bir Fransız tümeni vardı. Ana çıkarma yeri Gelibolu Yarımadası'nın güney ucu, yani Seddülbahir bölgesiydi. Ancak toplam 75 bin kişiyi bulan bu kuvveti Seddülbahir'in dar kumsallarına çıkarmak olanaksızdı. Hamilton bu yüzden Anzak Kolordusu için ikinci bir çıkarma yeri seçti: Kabatepe'nin hemen kuzeyinden başlayan kumsal.
Anzakların ilk hedefi Conkbayırı-Kocaçimen Tepesi hattını alıp Maltepe yönünde ilerlemek, Eceabat'ta Boğaz'a ulaşmak ve Seddülbahir'i savunan Osmanlı kuvvetlerinin geri çekilme ve takviye yolunu kesmekti. Anzak Kolordusu Komutanı General William Birdwood'un planına göre ilk karaya çıkan örtü kuvveti Kocaçimen-Conkbayırı-Kemalyeri-Kavak Tepe-Kabatepe hattını ele geçirecekti.
Planlanan saatler, sapan filikalar
Örtü kuvveti 4.000 kişiydi: Albay Sinclair MacLagan komutasındaki 3. Avustralya Tugayı, bir istihkâm bölüğü ve bir sahra hastanesinin yarısı. Filika sayısı kısıtlı olduğu için önce 1.500, ardından 1.250'şer kişilik iki grup karaya çıkacaktı. Plana göre saat 09.00'a kadar üç tugay sahilde olacaktı. Hava keşiflerine göre sırtlardaki Osmanlı savunması zayıftı; bu yüzden baskın etkisini korumak için çıkarmadan önce hazırlık ateşi açılmaması kararlaştırıldı.
İlk dalga akıntı yüzünden hedeften saptı ve planlanan yerin yaklaşık 1.500 metre kuzeyine, sonradan Anzak Koyu adını alacak Arıburnu sahiline yanaştı. Hata kıyıya yaklaşırken fark edildi; daha kuzeye düşmemek için yapılan manevra bölükleri birbirine kattı. Sahile 50 metre kala Osmanlı gözcü müfrezesinin ateşiyle karşılaştılar. İlk dalga 48 filikayla saat 04.25'te, ikinci dalga 04.40'ta karışık hâlde karaya çıktı. Balıkçı Damları denen kuzey kesimde 8. Bölük'ün bir takımının ateşi, bir bölükten 100 kişinin ölümüne yol açtı.
Tarih notu
Karşılarındaki kuvvet: 27. Alay25 Nisan 1915, Arıburnu:
- 04.25: İlk dalga 48 filikayla karaya çıkar.
- 04.40: İkinci dalga sahile ulaşır.
- 07.00'den hemen sonra: Mustafa Kemal 57. Alay ve bir dağ bataryasıyla harekete geçtiğini 3. Kolordu'ya bildirir.
- 09.30 dolayları: 27. Alay'ın taarruzu karşısında Anzak 9. Taburu ağır kayıp verir.
- 11.30: Osmanlı taburları Merkeztepe, Kırmızısırt ve Kanlısırt'a taarruz konumuna gelir.
- Gece: Hamilton sahili boşaltma önerisini reddeder.
- 04.25: İlk dalga 48 filikayla karaya çıkar.
- 04.40: İkinci dalga sahile ulaşır.
- 07.00'den hemen sonra: Mustafa Kemal 57. Alay ve bir dağ bataryasıyla harekete geçtiğini 3. Kolordu'ya bildirir.
- 09.30 dolayları: 27. Alay'ın taarruzu karşısında Anzak 9. Taburu ağır kayıp verir.
- 11.30: Osmanlı taburları Merkeztepe, Kırmızısırt ve Kanlısırt'a taarruz konumuna gelir.
- Gece: Hamilton sahili boşaltma önerisini reddeder.
Arıburnu, Seddülbahir gibi Albay Halil Sami'nin 9. Tümeni'nin savunma bölgesindeydi. Halil Sami bu kesime Yarbay Mehmet Şefik komutasındaki yaklaşık iki bin kişilik 27. Alay'ı vermişti. Liman von Sanders'in savunma anlayışına uygun olarak alayın 2. Taburu kıyıya dağıtılmış, diğer iki tabur Eceabat'ın batısındaki zeytinliklerde tutulmuştu. 2. Tabur, Azmakdere ile Çamtepe arasındaki 12 kilometrelik bir kıyıyı gözlüyordu; bu bir tabur için çok uzun bir hattı. Yani çıkarmanın ilk saatlerinde Anzak örtü kuvvetinin karşısında dağınık birkaç bölük vardı.
Mustafa Kemal'in kararı
19. Tümen Arıburnu'na 8 kilometre uzaklıktaki Eceabat'ta yedekteydi. Halil Sami, Arıburnu'nun doğusundaki tepeleri tutmak için bir tabur istedi. Mustafa Kemal, Liman von Sanders ve Esat Paşa ile iletişim kuramayınca, bir tabur yerine bütün 57. Alay'ı, tümenin dağ topçu taburunu, süvarileri ve sıhhiyecileri yola çıkardı. Arıburnu Muharebeleri maddesine göre saat 07.00'den hemen sonra 3. Kolordu'ya bu hareketi bildirdi.
Dikkat: yanlış bilinen
27. Alay'ın taarruzu ve sırtlar"Mustafa Kemal emir beklemeden bütün tümeni yürüttü" cümlesi sık kullanılıyor ama kaynaklar daha dar bir şey söylüyor: istenen bir taburdu, Mustafa Kemal bir alayı (57. Alay) ve destek birliklerini gönderdi; 77. ve 72. alaylar daha sonra cepheye girdi. Ayrıca "Size ben taarruz emretmiyorum, ölmeyi emrediyorum" sözünün kaynağı Mustafa Kemal'in kendi anlatımıdır; o günün yazılı emir defterinden değil, sonradan anlattıklarından biliniyor.
Aynı saatlerde 27. Alay da harekete geçmişti. Saat 09.30 dolaylarında MacLagan'ın ileri sürdüğü 9. Tabur yoğun Osmanlı ateşi altında eridi. 27. Alay'ın taburları aradaki Anzak müfrezelerini geri atarak saat 11.30'da Merkeztepe, Kırmızısırt ve Kanlısırt'a taarruz edecek konuma geldi. Kuzeyde ise 57. Alay, Conkbayırı'na doğru tırmanan Anzak askerlerine yüklendi. Günün sonunda Conkbayırı Osmanlı'nın elinde kaldı ve Anzak kuvvetleri dar bir köprübaşına sıkıştı.
O gece Anzak komutanları sahilin boşaltılmasını önerdi; Hamilton bu öneriyi reddetti. Ertesi gece 77. Alay paniğe kapılıp çekilince Osmanlı hattında kritik bir durum doğdu, ancak yeni birliklerin gelmesiyle hat yeniden güçlendi.
Nişan, terfi ve 19 Mayıs taarruzu
29 Nisan'da Mustafa Kemal'e Arıburnu'ndaki yararlılığı için İmtiyaz Nişanı verildi. Mayısta Kuzey Grubu'nun savunduğu cephe üç bölgeye ayrıldı ve Mustafa Kemal grubun sağ kanadının kuzey bölgesine komutan oldu.
Başkomutan vekili Enver Paşa 11 Mayıs 1915'te Liman von Sanders'in karargâhına geldi, İstanbul'dan gönderilen 2. Tümen'i Kuzey Grubu Komutanı Esat Paşa'nın emrine verdi ve Arıburnu'nda derhal taarruz edilmesini emretti. Taarruz, donanma ateşinden kaçınmak ve baskın etkisi yaratmak için 19 Mayıs 1915'te sabaha karşı 03.30'da başladı. Kuzeyden itibaren Mustafa Kemal'in 19. Tümeni, Hasan Basri (Somel) Bey'in 5. Tümeni, Hasan (Askeri) Bey'in 2. Tümeni ve Rüştü (Sakarya) Bey'in 16. Tümeni saldırdı.
Ancak 25 Nisan'dan beri geçen sürede Anzaklar derin siperler kazmış, kum torbalarıyla güçlendirilmiş makineli tüfek yuvaları kurmuştu. Osmanlı taarruzu, makineli tüfekler ve sahili ışıldaklarla aydınlatan donanmanın topçu ateşi karşısında sonuç vermedi.
Ek bilgi
Aynı sabah öteki çıkarma yerlerindeMayıs sonundan itibaren Arıburnu cephesi kilitlendi. Osmanlı tarafı makineli tüfek yuvaları ve donanma ateşi yüzünden taarruz edemiyordu; Çanakkale Savaşı boyunca yeterli topçu cephanesi de olmadı. Anzaklar ise Osmanlı askerinin hâkim sırtları tutması yüzünden ilerleyemiyordu. 29-30 Mayıs'ta Mustafa Kemal Conkbayırı'ndan Sazlıdere yatağına büyük bir hücum düzenledi; 1 Haziran'da albaylığa yükseldi.
Arıburnu, 25 Nisan sabahının tek çıkarma yeri değildi. İtilaf kuvvetleri yarımadanın güney ucundaki Seddülbahir'e ve Anadolu yakasında Kumkale yakınlarına da asker çıkardı. Kumkale'deki Fransız birlikleri kısa süre sonra geri çekildi. Seddülbahir'deki İngiliz ve Fransız kuvvetleri kuzeye, Arıburnu'ndaki İngiliz ve Anzak kuvvetleri doğuya ilerlemeye çalıştı. Seddülbahir'den Arıburnu'na kadar bütün öncü birliklerin karşısında ilk saatlerde Halil Sami'nin 9. Tümeni vardı.
Cephenin Ağustos'a bağlanması
Hamilton bu kilitlenmeyi kırmak için İngiltere'den gelen yeni tümenlerle (Kitchener'in "Yeni Ordu"sundan) Suvla Koyu'na bir çıkarma planladı. Bu birlikler Gökçeada ve Limni'de toplandı. Arıburnu Muharebeleri maddesi, cephenin 6 Ağustos 1915'te açılan Anafartalar cephesiyle birleştiğini yazıyor. Arıburnu'nda Nisan'da başlayan hikâye, böylece Ağustos'ta Conkbayırı ve Anafartalar'da devam etti.
Kaynaklar
- Vikipedi, Mustafa Kemal Atatürk maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, 57. Piyade Alayı maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Arıburnu Muharebeleri maddesi (tr.wikipedia.org)