Kafkas İslam Ordusu ve Bakü Muharebesi (1918): Nuri Paşa'nın Hazar kıyısına yürüyüşü, Kurt Kapısı çarpışmaları ve 15 Eyl

Bakü Muharebesi, 1918 yazında Osmanlı ve Azerbaycan birliklerinden oluşan Kafkas İslam Ordusu ile Bakü'yü elinde tutan kuvvetler arasında yapılan ve 15 Eylül 1918'de Osmanlı birliklerinin şehre girmesiyle sonuçlanan muharebedir. İngilizce Wikipedia'ya göre karşı tarafta önce Bolşevik ve Taşnak ağırlıklı Bakü Sovyeti, daha sonra onun yerini alan Merkezî Hazar Diktatörlüğü ile General Lionel Dunsterville komutasındaki İngiliz, Ermeni ve Beyaz Rus kuvvetleri vardı. Muharebe Kafkas Cephesi'nin son büyük çarpışması, aynı zamanda Ermeni-Azerbaycan Savaşı'nın da başlangıcı sayılır.

Rus cephesinin çöküşü

İki dildeki maddelere göre 1917'de Çar'ın tahttan çekilmesinin ardından Rus Kafkas Cephesi dağıldı. Bolşeviklerin iktidarı almasından sonra Kasım 1917'de Tiflis'te Transkafkasya Komiserliği kuruldu; bu yönetim 5 Aralık 1917'de Osmanlı 3. Ordusu ile Rusların imzaladığı Erzincan Mütarekesi'ni onayladı. Rus askerlerinin çoğu cepheden ayrılıp evlerine döndü. 3 Mart 1918'de Sadrazam Talat Paşa'nın imzaladığı Brest-Litovsk Antlaşması sınırın savaş öncesine çekilmesini, Batum, Kars ve Ardahan'ın da Osmanlı Devleti'ne bırakılmasını öngörüyordu.

Mayıs 1918'de Transkafkasya Federasyonu dağıldı; Gürcistan, Ermenistan ve 28 Mayıs'ta Azerbaycan bağımsızlık ilan etti. Azerbaycan hükümeti Tiflis'ten Gence'ye taşındı. Türkçe Vikipedi'ye göre 8 Haziran 1918'de imzalanan Batum Antlaşması'nın "dostluk ve karşılıklı yardım" maddesi gereğince Osmanlı Devleti gerektiğinde Azerbaycan'a silahlı yardım yapmayı kabul etti; Azerbaycan Milli Şurası Başkanı Mehmed Emin Resulzade de bu maddeye dayanarak askerî yardım istedi.

Kafkas İslam Ordusu nasıl kuruldu?

Türkçe Vikipedi'ye göre Kafkas İslam Ordusu, Harbiye Nazırı Enver Paşa'nın emriyle Mart-Ağustos 1918 arasında kurulan ve Şark Ordular Grubu'na bağlı bir askerî birlikti. Kâğıt üstünde "ordu" adını taşısa da üç tümenden oluşuyor ve fiilen bir kolordu gibi yapılanıyordu. 12.000-14.000 kişilik üç tümene Azerbaycanlı ve Dağıstanlı gönüllülerin katılmasıyla toplam güç 20.000 civarına ulaştı. Komutanı, Enver Paşa'nın kardeşi Nuri Paşa'ydı (sonradan Killigil soyadını alacaktır).

İngilizce madde orduyu Gence'de kurulmuş, Osmanlı 5. Kafkas ve 15. tümenleriyle General Ali Ağa Şıhlinski komutasındaki Azerbaycan Müslüman Kolordusu'ndan oluşan bir kuvvet olarak tanımlar. Maddeye göre kabaca 14.000 Osmanlı askeri, 500 süvari ve 40 top vardı; yeni ordunun yüzde 30'u Osmanlı askeriydi, gerisi Azerbaycanlılar ve Kuzey Kafkasyalı gönüllülerdi.

Bakü'nün öbür yanı

İngilizce Wikipedia'ya göre Bakü kuvvetlerine eski Çarlık generali Georgi Dokuçayev komuta ediyordu; kurmay başkanı Ermeni asıllı Yakov Bagratuni'ydi. Emirlerinde yaklaşık 6.000 kişilik "Bakü Ordusu" vardı ve topçusu 40 kadar sahra topundan oluşuyordu. İngiliz Dunsterforce misyonu 27 Ocak 1918'de Bağdat'tan yola çıkmış, 17 Şubat'ta Enzeli'ye varmış ama yerel Bolşevikler Bakü'ye geçişine izin vermemişti. Dunsterville'in Bakü'deki İngiliz askerleri yaklaşık 1.000 kişiydi; bir sahra bataryası, bir makineli tüfek kısmı, üç zırhlı araç ve iki uçakla destekleniyorlardı.

26 Temmuz 1918'de Bakü'de bir darbe Bolşevikleri devirdi ve yerlerine Merkezî Hazar Diktatörlüğü geçti. 30 Temmuz'da Kafkas İslam Ordusu'nun öncüleri Bakü'ye hâkim tepelere ulaşmıştı; bunun üzerine Dunsterville birliklerini Bakü'ye gönderdi, bunlar 16 Ağustos'ta vardı. Maddeye göre Almanya da bu sırada Sovyet Rusya ile anlaşarak Türk ilerleyişini durdurma karşılığında Bakü petrolünün dörtte birini alma sözü koparmış, Osmanlı Devleti'nden Azerbaycan'a taarruzu ertelemesini istemişti; Enver Paşa bu isteği dikkate almadı.

Kurt Kapısı ve Binagadi Tepesi

İngilizce Wikipedia, Bakü ve çevresinin Haziran'dan Ağustos ortasına kadar çatışmalara sahne olduğunu, ama "Bakü Muharebesi" teriminin asıl olarak 26 Ağustos-14 Eylül arasındaki harekâtı anlattığını belirtir. 26 Ağustos'ta Kafkas İslam Ordusu Kurt Kapısı'ndaki mevzilere ana saldırısını başlattı; topçu eksikliğine rağmen İngiliz ve Bakü birlikleri mevzileri tuttu. Daha kuzeydeki Binagadi Tepesi'ne yapılan saldırı da başarısız oldu. 28-29 Ağustos'ta Osmanlı topçusu şehri ağır biçimde bombaladı; sık düzende tepeye saldıran 500 Osmanlı askeri topçu ateşiyle geri püskürtüldü. 29 Ağustos-1 Eylül arasında ise Binagadi Tepesi ve Diga mevzileri alındı.

Maddeye göre Osmanlı kayıpları o kadar ağırdı ki Mürsel Bey taarruzu hemen sürdüremedi; bu, Bakü Ordusu'na yeniden toparlanma zamanı kazandırdı. Dunsterville 1 Eylül'de Merkezî Hazar yöneticileriyle görüşüp daha fazla İngiliz canını tehlikeye atmak istemediğini, çekilmeyi düşündüğünü ima etti. 1-13 Eylül arasında Osmanlı saldırısı olmadı. 12 Eylül'de Osmanlı 10. Tümeni'nden firar eden Arap bir subay ana saldırının 14 Eylül'de yapılacağını bildirdi.

13'ü 14'üne bağlayan gece saldırı başladı. Osmanlı birlikleri bütün savaş alanını gören Kurt Kapısı'nı neredeyse ele geçirdi, ama bir karşı saldırıyla durduruldu. Çarpışmalar gün boyunca sürdü ve durum Bakü savunucuları için umutsuz hâle geldi. 14 Eylül gecesi Bakü Ordusu'nun kalıntıları ve Dunsterforce şehri boşaltıp Enzeli'ye çekildi. Türkçe Vikipedi'ye göre Kafkas İslam Ordusu'na bağlı birlikler 15 Eylül 1918'de Bakü'ye girdi; bu savaşlarda 1.130 Osmanlı askeri öldü. Ekim başında bir Osmanlı müfrezesi kuzeye ilerleyerek Derbent'e ve Mahaçkale'ye girdi.

Mondros ve geri çekilme

Türkçe Vikipedi'ye göre Filistin cephesindeki çöküşün ardından Osmanlı Devleti ateşkes istemek zorunda kaldı. 30 Ekim 1918'de imzalanan Mondros Mütarekesi, Osmanlı kuvvetlerinin savaş öncesi sınırlarına çekilmesini gerektiriyordu. Kafkas İslam Ordusu 16 Kasım'da Bakü'yü terk etti ve Osmanlı askerlerinin Azerbaycan'dan çekilmesi 15 Aralık 1918'de tamamlandı. Azerbaycan Halk Cumhuriyeti 1920'de Bolşevik işgaline uğrayarak yıkıldı.