#1Moskova Antlaşması, Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti ile TBMM hükûmeti arasında 16 Mart 1921'de imzalandı. Uluslararası alanda İstanbul hükûmeti tanınırken Ankara'nın imzaladığı ikinci antlaşmadır. Bu antlaşma ve devamındaki antlaşmalarla belirlenen sınırlar bugün Türkiye, Gürcistan, Ermenistan ve Azerbaycan arasında hâlâ geçerlidir.
Arka plan
TBMM açıldıktan üç gün sonra, 26 Nisan 1920'de, Sovyet Rusya ile diplomatik ilişki kurulmasını ve bağımsızlık mücadelesine destek talebini içeren bir girişimde bulundu. Bekir Sami Bey başkanlığındaki heyet 19 Temmuz 1920'de Moskova'ya ulaştı ve Dışişleri Halk Komiseri Georgiy Çiçerin ile görüşmeye başladı. Ağustos 1920'de heyet Lenin ile görüştü; Sovyet askerî mühimmat ve ekonomik yardımı başladı.
Ancak görüşmeler bir noktada tıkandı: Çiçerin, Kafkasya'da Türkiye'ye ait bazı bölgelerin Ermenistan'a verilmesini istedi ve antlaşmanın imzalanmasından vazgeçildi.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Doğudaki gelişmeler pazarlığı nasıl değiştirdi?
Eylül 1920'de harekete geçen Kâzım Karabekir komutasındaki 15. Kolordu Kars, Ardahan, Artvin, Batum ve Iğdır'ı aldı; Ermenistan ile imzalanan Gümrü Antlaşması'yla doğu sınırı tespit edildi. Mustafa Kemal Paşa bu sınırın Sovyetlerce de onaylanmasını istedi ve Ali Fuat Paşa'yı Moskova elçiliğine atadı. Kaynaklar, doğuda Ermeni kuvvetlerine (Eylül 1920) ve batıda Birinci İnönü'de Yunan ordusuna (Ocak 1921) karşı alınan sonuçların Ankara temsilcilerinin Moskova'daki pazarlık gücünü artırdığını belirtir.
Antlaşmayı Türk tarafından Ali Fuat (Cebesoy) Paşa, Dr. Rıza Nur ve Yusuf Kemal (Tengirşenk) Bey; Sovyet tarafından Dışişleri Komiseri Çiçerin ve Merkez Komitesi üyesi Celalettin Korkmazov imzaladı. Antlaşma 16 madde ve 3 ekten oluşur:
Antlaşmanın en çok tartışılan iki maddesi Batum ve Nahçıvan'la ilgilidir ve her ikisinin de kısa ama hareketli bir geçmişi vardır. Batum 8 Nisan 1920'de İtilaf Devletleri'nce işgal edilmiş, 20 Temmuz 1920'de yine İtilaf kararıyla Gürcistan Cumhuriyeti'ne bırakılmıştı. Kaynaklar, Kâzım Karabekir'in 15. Kolordusu'nun doğudaki harekâtında Kars, Ardahan ve Artvin'in yanında Batum'u da aldığını belirtir. Nahçıvan bölgesi 28 Temmuz-1 Ağustos 1920 arasında Kızılordu ve Türk birliklerinin ortak harekâtıyla Ermenistan Cumhuriyeti'nden alınmıştı. Moskova'da Batum Gürcistan'a bırakılırken Nahçıvan'ın Azerbaycan denetiminde özerk bir bölge olması kararlaştırıldı.
Sonuçlar
Moskova Antlaşması, Kurtuluş Savaşı diplomasisinin iki cephede birden yürütüldüğünü gösterir: batıda İtilaf Devletleri'yle Londra'da masaya oturulurken doğuda Sovyet Rusya ile sınır ve yardım anlaşması yapılıyordu. Aynı hafta içinde Londra'da esir anlaşmaları, Moskova'da sınır antlaşması imzalanması bu iki yönlü diplomasinin en somut örneğidir.
Arka plan
TBMM açıldıktan üç gün sonra, 26 Nisan 1920'de, Sovyet Rusya ile diplomatik ilişki kurulmasını ve bağımsızlık mücadelesine destek talebini içeren bir girişimde bulundu. Bekir Sami Bey başkanlığındaki heyet 19 Temmuz 1920'de Moskova'ya ulaştı ve Dışişleri Halk Komiseri Georgiy Çiçerin ile görüşmeye başladı. Ağustos 1920'de heyet Lenin ile görüştü; Sovyet askerî mühimmat ve ekonomik yardımı başladı.
Ancak görüşmeler bir noktada tıkandı: Çiçerin, Kafkasya'da Türkiye'ye ait bazı bölgelerin Ermenistan'a verilmesini istedi ve antlaşmanın imzalanmasından vazgeçildi.
Tarih notu
Kronoloji:
- 26 Nisan 1920: TBMM, Sovyet Rusya'ya ilişki kurma önerisi ve destek talebi iletir.
- 19 Temmuz 1920: Bekir Sami Bey heyeti Moskova'ya varır.
- 10 Ağustos 1920: Sevr imzalanır; Ankara ve Sovyet Rusya tanımadıklarını ilan eder.
- 30 Ekim 1920: Türk birlikleri Kars'ı geri alır.
- 2 Aralık 1920: Gümrü Antlaşması imzalanır.
- 14 Aralık 1920: Ali Fuat Paşa heyeti Ankara'dan Moskova'ya yola çıkar.
- 19 Şubat 1921: Sovyet temsilcisi Budu Mdivani Ankara'ya gelir.
- 16 Mart 1921: Moskova Antlaşması imzalanır.
- 20 ve 31 Temmuz 1921: Antlaşma Sovyet tarafında ve TBMM'de onaylanır.
- 26 Nisan 1920: TBMM, Sovyet Rusya'ya ilişki kurma önerisi ve destek talebi iletir.
- 19 Temmuz 1920: Bekir Sami Bey heyeti Moskova'ya varır.
- 10 Ağustos 1920: Sevr imzalanır; Ankara ve Sovyet Rusya tanımadıklarını ilan eder.
- 30 Ekim 1920: Türk birlikleri Kars'ı geri alır.
- 2 Aralık 1920: Gümrü Antlaşması imzalanır.
- 14 Aralık 1920: Ali Fuat Paşa heyeti Ankara'dan Moskova'ya yola çıkar.
- 19 Şubat 1921: Sovyet temsilcisi Budu Mdivani Ankara'ya gelir.
- 16 Mart 1921: Moskova Antlaşması imzalanır.
- 20 ve 31 Temmuz 1921: Antlaşma Sovyet tarafında ve TBMM'de onaylanır.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Doğudaki gelişmeler pazarlığı nasıl değiştirdi?
Eylül 1920'de harekete geçen Kâzım Karabekir komutasındaki 15. Kolordu Kars, Ardahan, Artvin, Batum ve Iğdır'ı aldı; Ermenistan ile imzalanan Gümrü Antlaşması'yla doğu sınırı tespit edildi. Mustafa Kemal Paşa bu sınırın Sovyetlerce de onaylanmasını istedi ve Ali Fuat Paşa'yı Moskova elçiliğine atadı. Kaynaklar, doğuda Ermeni kuvvetlerine (Eylül 1920) ve batıda Birinci İnönü'de Yunan ordusuna (Ocak 1921) karşı alınan sonuçların Ankara temsilcilerinin Moskova'daki pazarlık gücünü artırdığını belirtir.
Ek bilgi
İmzacılar ve maddelerGörüşmeler iki tehlikeyle karşılaştı. Birincisi, görüşmeler sırasında Enver Paşa'nın Moskova'da bulunmasıydı. İkincisi, Bakü'de toplanan "Doğu Milletleri Kongresi" ve bölgedeki gelişmelerdi. Kaynaklara göre her iki sorun da görüşmelerin olumlu sonuçlanmasını engellemedi.
Antlaşmayı Türk tarafından Ali Fuat (Cebesoy) Paşa, Dr. Rıza Nur ve Yusuf Kemal (Tengirşenk) Bey; Sovyet tarafından Dışişleri Komiseri Çiçerin ve Merkez Komitesi üyesi Celalettin Korkmazov imzaladı. Antlaşma 16 madde ve 3 ekten oluşur:
- Birinci madde, iki tarafın çıkarlarını yansıtmayan ve güç ilişkisine dayalı antlaşmaların geçersiz olduğunu belirtir ve yeni Türkiye'nin sınırlarını çizer.
- Doğu sınırında Kars ve Ardahan sancakları Türkiye egemenliğine geçer; Batum Gürcistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'ne bırakılır.
- Üçüncü madde, Azerbaycan denetiminde Nahçıvan özerk bölgesinin kurulmasını karara bağlar.
Dikkat: yanlış bilinen
Batum ve Nahçıvan: Haritadaki iki düğümMoskova Antlaşması zaman zaman "Ankara'nın ilk uluslararası antlaşması" diye anılır. Doğrusu: Kaynaklar onu Ankara hükûmetinin uluslararası alanda imzaladığı ikinci antlaşma olarak niteler; ilki 2 Aralık 1920'de Ermenistan ile imzalanan Gümrü Antlaşması'dır. Ayrıca doğu sınırının bugünkü hâli Moskova'da değil, aynı yılın Ekim ayında imzalanan Kars Antlaşması'yla kesinleşti.
Antlaşmanın en çok tartışılan iki maddesi Batum ve Nahçıvan'la ilgilidir ve her ikisinin de kısa ama hareketli bir geçmişi vardır. Batum 8 Nisan 1920'de İtilaf Devletleri'nce işgal edilmiş, 20 Temmuz 1920'de yine İtilaf kararıyla Gürcistan Cumhuriyeti'ne bırakılmıştı. Kaynaklar, Kâzım Karabekir'in 15. Kolordusu'nun doğudaki harekâtında Kars, Ardahan ve Artvin'in yanında Batum'u da aldığını belirtir. Nahçıvan bölgesi 28 Temmuz-1 Ağustos 1920 arasında Kızılordu ve Türk birliklerinin ortak harekâtıyla Ermenistan Cumhuriyeti'nden alınmıştı. Moskova'da Batum Gürcistan'a bırakılırken Nahçıvan'ın Azerbaycan denetiminde özerk bir bölge olması kararlaştırıldı.
Sonuçlar
- Sevr'i tanımadığını Ankara ile birlikte ilan etmiş olan Sovyet Rusya ile ilişkiler bir antlaşmaya bağlandı; Ankara'nın doğu cephesi güvenceye alındı.
- Altın ve silah yardımı Batı Cephesi'ndeki savaş için önemli bir kaynak oldu.
- Doğu sınırı Kars Antlaşması (13 Ekim 1921) ile Güney Kafkas cumhuriyetleri tarafından da kabul edildi.
- Mustafa Kemal Atatürk Nutuk'ta bu antlaşmaya da değinir; antlaşmanın 90. yıl dönümünde Türkiye ve Rusya'da çeşitli etkinlikler düzenlendi.
Moskova Antlaşması, Kurtuluş Savaşı diplomasisinin iki cephede birden yürütüldüğünü gösterir: batıda İtilaf Devletleri'yle Londra'da masaya oturulurken doğuda Sovyet Rusya ile sınır ve yardım anlaşması yapılıyordu. Aynı hafta içinde Londra'da esir anlaşmaları, Moskova'da sınır antlaşması imzalanması bu iki yönlü diplomasinin en somut örneğidir.
Kaynaklar
- Vikipedi, Moskova Antlaşması (1921) maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Gümrü Antlaşması maddesi (tr.wikipedia.org)