Dilman Muharebesi (14-15 Nisan 1915): Halil Bey'in İran seferi ve Kuzeybatı İran'da bir yenilgi

Kafkas Cephesi'nin İran kanadı

Birinci Dünya Savaşı'nda Osmanlı-Rus mücadelesi yalnız Sarıkamış ve Erzurum dağlarında değil, tarafsız olduğunu ilan etmiş Kaçar İran'ının kuzeybatısında da sürdü. Tebriz, Urmiye, Salmas ve Hoy çevresinde iki ordu birkaç kez el değiştiren şehirler için çarpıştı. Dilman Muharebesi, Halil Bey (sonradan Halil Kut) komutasındaki Osmanlı kuvvetinin Nisan 1915'te bu bölgede uğradığı ağır bir yenilgiydi. Bu konu, Türkçe Vikipedi'nin Dilman Muharebesi ve Halil Kut maddelerine, İngilizce Wikipedia'nın Battle of Dilman ve Persian campaign (World War I) maddelerine dayanır.

Arka plan: 1914 sonunda İran sınırı

İngilizce Persian campaign maddesine göre Osmanlı-Rus çatışmaları 2 Kasım 1914'te Bergmann taarruzuyla başladı. Aralık 1914'te Sarıkamış Muharebesi'nin en yoğun anında Rus komutanı General Mişlayevski İran'dan çekilme emri verdi; bölgede yalnız General Nazarbekov komutasında bir Rus tugayı ve Salmas ile Urmiye'ye dağılmış bir Ermeni gönüllü taburu kaldı. Madde, Enver Paşa'nın 25 Aralık'ta İstanbul'da toplanan askerlerle bir tümen kurduğunu ve bunu Halil Bey'in komutasına verdiğini yazar.

Bu arada Binbaşı Ferid komutasındaki hafif donanımlı Van Jandarma Tümeni, Van'a yönelen bir Rus taarruzunu geri püskürterek düşmanı İran topraklarına kadar kovaladı ve 14 Aralık 1914'te Kotur'u aldı. Tümenin görevi, Kâzım Bey'in 5. Seferî Kuvveti ile Halil Bey'in 1. Seferî Kuvveti'nin Tebriz'e ilerlemesi için geçidi açık tutmaktı. Ancak Sarıkamış'taki ağır kayıplar yüzünden İran'a gönderilecek bu kuvvetlere başka yerde ihtiyaç duyuldu; 10 Ocak 1915'te yoldaki 5. Seferî Kuvvet kuzeye, 3. Ordu'ya çevrildi, ardından 1. Seferî Kuvvet de aynı yöne gönderildi.

Ocak-Mart 1915: Tebriz ve Dilman el değiştiriyor

İngilizce maddeye göre 4 Ocak 1915'te Talat Paşa'nın özel görevle İran'a gönderdiği Ömer Naci Bey'in yönettiği bir gönüllü müfrezesi Urmiye'yi aldı. Bir hafta sonra Ömer Fevzi Bey komutasındaki "Musul Grubu" Tebriz'e pek direnişle karşılaşmadan girdi. Ancak Rusya güçlü bir kuvvet göndererek şehri geri aldı; General Çernozubov 30 Ocak'ta Tebriz'e girdi. 3 Şubat 1915'te Nazarbekov'un karşı taarruzunda Van Jandarma Tümeni hatlarını korudu; fakat Mart başında yedi taburluk daha güçlü bir Rus kuvveti saldırınca tümen 7 Mart'ta Dilman'ı boşaltarak geri çekildi, üç gün sonra Kotur'a ulaşıp orada mevzilendi.

Nisan 1915: Halil Bey'in Dilman taarruzu

İngilizce maddeye göre Nisan 1915'te Halil Bey komutasındaki 1. Seferî Kuvvet kuzey İran'a ilerledi. Hedef Dilman şehriydi ve bölgeyi Nazarbekov'un kuvvetlerinden temizlemek kafkasyaKafkas Cephesi'nde önemli bir taktik üstünlük sağlayacaktı. Madde, Andranik komutasındaki birinci Ermeni gönüllü taburunun Rus kuvveti gelene kadar Halil Bey'in saldırılarını durdurduğunu ve Kafkasya'dan yeni gelen Rus kuvvetlerinin Osmanlı birliklerini geri çekilmeye zorladığını yazar.

İngilizce Battle of Dilman maddesine göre muharebe 15 Nisan 1915'te Kaçar İran'ındaki Dilman'da Rus İmparatorluğu ile Osmanlı Devleti arasında yapıldı. Türkçe ve İngilizce Dilman maddelerine göre Osmanlılar daha büyük kuvvete sahip olmalarına rağmen ilk gün 468 ölü, 1.228 yaralı ve 370 kayıp verdi; birçok yaralı asker savaş alanında bırakıldı. Maddeler, Osmanlı birliklerinin yarısından fazlasını oluşturan Kürt düzensiz kuvvetlerinin neredeyse tamamının dağıldığını da belirtir.

Geri çekilme ve Enver Paşa'nın telgrafı

İngilizce Persian campaign maddesine göre Nazarbekov, Dilman'dan sonra Halil Bey'in düzenli birliklerini Başkale yönüne itti. Madde, Enver Paşa'nın Halil Bey'e gönderdiği bir telgrafı şu anlamda aktarır: Van susturulmuştur, Bitlis ve Irak yolları tehlikededir; daha büyük tehlikeleri önlemek için en kısa zamanda çekilip bu geçitleri denetimine alacak olan 3. Ordu'ya katılınız. Dilman maddelerine göre Halil Bey bir ay sonra ordusu başlangıçtaki sayısının yarısına inmiş hâlde İran'dan ayrıldı.

Hristiyan askerler ve siviller

Türkçe ve İngilizce Dilman maddeleri, Halil'in yenilgiden Hristiyanları sorumlu tuttuğunu ve kendi birliklerindeki Ermeni ve Süryani askerlerin idamını emrettiğini, Alman askerî danışmanların yüzlerce silahsız Ermeni ve Süryani asker ve subayın öldürüldüğünü bildirdiğini, Kuzeybatı İran'daki Ermeni ve Süryani sivillerin de Osmanlı birliklerince katledildiğini yazar. Maddeler bu bilgiler için tek tek kaynak göstermez; bu yazıda bu iddialar yalnız maddelerin aktarımı olarak verilmiştir.

Halil Bey: Dilman'dan Kut'a

Türkçe Halil Kut maddesine göre Halil Bey 1882'de İstanbul'da doğdu, Enver Paşa'nın amcasıydı ve Harp Akademisi'nde Mustafa Kemal ile sınıf arkadaşıydı. 1902'de akademiden mümtaz yüzbaşı olarak mezun oldu. İran'daki yenilgiden sonra Irak Cephesi'ne gönderilen Halil Bey, Ocak 1916'da 9. Kolordu, 19 Nisan 1916'da Colmar von der Goltz Paşa'nın ölümü üzerine 6. Ordu komutanlığına getirildi ve 29 Nisan 1916'da Kut'ül-Amâre'de İngiliz kuvvetinin teslim alınmasını sağladı. Madde, 1934'te Soyadı Kanunu'ndan sonra Atatürk'ün ona bu zafer nedeniyle "Kut" soyadını verdiğini yazar.

Kaynaklar hakkında

Kaynaklar hakkında: Türkçe Dilman Muharebesi maddesi büyük ölçüde İngilizce maddenin çevirisidir ve iki madde de kısadır. Bölgedeki harekâtın akışı için İngilizce Persian campaign (World War I) maddesi kullanılmıştır; bu madde Osmanlı birliklerinin adlarını ve tarihleri ayrıntılı verir, ancak bazı yerlerde Halil Bey ile Ömer Fevzi Bey'in karıştırıldığını kendisi de not eder.

Kronoloji

• 14 Aralık 1914: Kotur'un alınması
• 4 Ocak 1915: Urmiye'nin alınması
• 7 Mart 1915: Dilman'ın boşaltılması
• 14-15 Nisan 1915: Dilman Muharebesi
• Mayıs 1915: Halil Bey'in İran'dan çekilmesi
• 29 Nisan 1916: Kut'ül-Amâre