Talat Paşa (1874-1921): Selanik postanesinden sadrazamlığa, Berlin'den Mustafa Kemal'e "kardeş" diye yazılan mektuplar v

Mehmed Talat Paşa, II. Meşrutiyet'ten Mondros'a kadar Osmanlı siyasetine yön veren İttihatçı önderlerin en etkilisi sayılır. Mustafa Kemal ile ilişkisi Enver'den farklı bir seyir izledi: İngilizce Wikipedia'ya göre Talat, Berlin sürgününde Mustafa Kemal ile düzenli yazıştı ve Mustafa Kemal ona yazışmalarında "kardeş" diye hitap etti. Bu yazı Vikipedi'nin Talat Paşa maddesi ile İngilizce Wikipedia'nın Talaat Pasha maddesine dayanır.

Kırcaali'den Selanik postanesine

Vikipedi'ye göre Mehmed Talat 1874'te Edirne Vilayeti'ne bağlı Kırcaali'de orta sınıf bir ailenin çocuğu olarak doğdu; maddenin girişi doğum tarihini 1 Eylül 1874 olarak verir. Babası yakınlardaki Çepleci köyünden bir kadı olan Ahmed Vasıf Efendi, annesi Hürmüz Hanım'dı. İlk eğitimini Vize'de gördü, Edirne Askerî Rüştiyesi'ni bitirdi. Babasının ölümü üzerine annesi ve iki kız kardeşinin sorumluluğunu erken yaşta üstlendi.
Vikipedi'ye göre Talat genç yaşta Jön Türk düşüncesiyle tanıştı. 1896'da arkadaşlarıyla tutuklandı, üç yıl hapse mahkûm edildi ve memuriyetten çıkarıldı; bir buçuk yıl kadar yattıktan sonra Şubat 1898'de affedildi, ama Edirne'de kalmasına izin verilmeyerek Selanik'e sürüldü. 1899'da Selanik Vilayeti Posta ve Telgraf İdaresi'nde kâtip, 1903'te başkâtip oldu ve 21 Kasım 1907'de görevden alınıncaya kadar burada kaldı. Kaynağa göre posta idaresindeki görevi, yurt dışındaki muhaliflerin gazetelerini gizlice alıp Selanik'e getirmesine imkân verdi; bu arada Selanik Hukuk Mektebi'ne de devam etti.

Osmanlı Hürriyet Cemiyeti

Vikipedi'ye göre Selanik'teki muhalifler 1906 Temmuz'unda yeni bir örgüt kurmaya karar verdi; Talat ile İsmail Canbulat ve Mithat Şükrü'den oluşan heyet, sonradan Osmanlı Hürriyet Cemiyeti adını alan örgütün kurulmasını kararlaştırdı. Maddenin girişi Talat'ı bu cemiyetin kurucu lideri olarak tanıtır. Cemiyet 1908 Devrimi'nden sonra Osmanlı İttihat ve Terakki Cemiyeti adını aldı.

Mustafa Kemal'in de Selanik'te bu dönemin gizli örgütlenmesi içinde bulunduğu bilinir; Enver Paşa maddesine göre Enver aynı cemiyete tahminen Mayıs 1906'da on ikinci üye olarak katılmıştı. Böylece "Üç Paşalar"ın ikisi ve Mustafa Kemal, II. Meşrutiyet'i hazırlayan Selanik çevresinin içinden çıktı.

Meclis ve nazırlıklar

Vikipedi'ye göre Talat, Kasım-Aralık 1908 seçimlerinde Edirne'den doksan oyla mebus seçildi; meclisin açılışında Ahmet Rıza Bey 205 oyla başkan, Talat ise 116 oyla birinci reis vekili oldu. 31 Mart İsyanı'nda isyancıların hedeflerinden biriydi; önce saklandı, üçüncü gün Doktor Nâzım Bey ile Ayastefanos'a giderek Hareket Ordusu'na katılmak ve meclis üyelerini toplamak için çalıştı.

Kaynağa göre Talat 8 Ağustos 1909-4 Şubat 1911 arasında Dahiliye Nazırı oldu, 4 Şubat-Temmuz 1912 arasında Said Paşa kabinesinde Posta ve Telgraf Nazırlığı yaptı. Bâb-ı Âli Baskını'nın düzenleyicileri arasında yer aldı, II. Balkan Savaşı'nda Edirne'nin geri alınması için harekât kararı verilmesinde önemli rol oynadı. Mahmud Şevket Paşa suikastının ardından kurulan Said Halim Paşa kabinesinde 12 Haziran 1913'te yeniden Dahiliye Nazırı oldu.

İlk mebus sadrazam

Vikipedi'ye göre Said Halim Paşa sağlık gerekçesiyle istifa edince Talat, 3 Şubat 1917'de vezir rütbesiyle sadrazamlığa getirildi ve Osmanlı tarihinde sadrazam olan ilk mebus oldu. Sadrazamlığın en önemli sorunu iaşe meselesiydi; kaynağa göre 18 Ağustos 1917 tarihli İaşe-i Umumiye Kararnamesi ile bütün yetkilerin orduya devredilmesi bir "Talat-Enver", "sivil-asker" çatışması olarak yorumlandı ve bu çatışmada Talat yenildi. İngilizce Wikipedia, Talat'ın buna karşılık bir İaşe Nezareti kurup başına yakın arkadaşı Kara Kemal'i getirdiğini yazar.

İngilizce Wikipedia'ya göre Talat 15 Şubat'ta meclise programını anlatırken Osmanlı toplumunu Avrupa uygarlığı düzeyine getirmek istediğini söyledi; kaynak, Talat'ın "dünyada tek bir uygarlık" bulunduğu ve Türkiye'nin kurtulmak için ona katılması gerektiği yönündeki düşüncesini, Mustafa Kemal'in sonradan söyleyeceği sözlere benzetir. Aynı maddeye göre takvimin modernleştirilmesi, kadınların hemşire ve çeşitli işlerde çalıştırılması ve 1917 Hukuk-ı Aile Kararnamesi bu dönemin düzenlemeleri arasındadır.

Vikipedi'ye göre Talat, Rusya ile yapılan barış görüşmelerine bizzat katıldı, Troçki, Radek, Çiçerin ve Karahan gibi isimlerle tanıştı ve 3 Mart 1918'de imzalanan Brest-Litovsk Antlaşması'na Osmanlı temsilcisi olarak imza attı. Kaynağa göre bu antlaşmayla 93 Harbi'nde kaybedilen topraklar geri alındı; konu sitede Erzincan Mütarekesi ve Brest-Litovsk başlığında ayrıca işlenmiştir.

8 Ekim 1918 ve Alman denizaltısı

Vikipedi'ye göre Temmuz 1918'de Sultan Reşad ölünce usulen istifasını sunan Talat, Vahdettin tarafından yeniden sadrazamlığa atandı. Yenilgi kesinleşince 8 Ekim 1918'de istifasını verdi; 14 Ekim'de Ahmed İzzet Paşa kabinesinin kurulmasıyla görevi resmen sona erdi. İttihat ve Terakki merkezi Talat, Enver, Dr. Nâzım ve Dr. Bahattin Şakir'in ülke dışına çıkmasına karar verdi; cemiyetin kendini feshettiği son kongre 1 Kasım 1918'de toplandı.

Vikipedi, Talat'ın yurt dışına çıkmadan önce Sadrazam Ahmed İzzet Paşa'ya bir mektup bıraktığını yazar. Kaynağa göre Talat bu mektupta yargılanmak istediğini ama arkadaşlarının ısrarıyla bunu geleceğe bıraktığını, memleket işgalden kurtulduğu gün ilk telgrafla geleceğini ve hesap vereceğini söylüyordu. İngilizce Wikipedia'ya göre Talat ve arkadaşları 10 Kasım'da, Kaiser II. Wilhelm'in kaçışının ertesi günü Berlin'e ulaştı ve yeni şansölye Friedrich Ebert Talat'a gizlice sığınma hakkı tanıyan belgeleri imzaladı.

Berlin'den Ankara'ya mektuplar

Vikipedi'ye göre Talat, kaçışından sonra İttihat ve Terakki'nin yurt dışındaki faaliyetini "Ali Sâî" takma adıyla yönetti; Tevfik Rüştü, Halide Edib, Celal Bayar, Ankara temsilcisi Bekir Sami Bey ve Galip Kemali ile mektuplaştı, Cami Bey ve Nuri Conker ile görüştü. Kaynak, bu çalışmaların amaçları arasında Sovyetler ile Türkiye arasında anlaşma sağlamayı sayar.

İngilizce Wikipedia bu ilişkiyi daha açık anlatır. Talat'a Türk millî hareketine dönüp katılıp katılmayacağı sorulduğunda, artık yeni önderin Mustafa Kemal Paşa olduğunu söyleyerek bunu reddetti. Berlin'den Mustafa Kemal ile düzenli yazıştı; kaynağa göre Enver'in aksine Mustafa Kemal ile Talat arasında dostane bir ilişki vardı ve Mustafa Kemal yazışmalarında Talat'a "kardeş" diye hitap ediyordu. Aynı madde, Talat'ın Mustafa Kemal'i fiilen "halefi" olarak benimsemesine karşın Kurtuluş Savaşı'nın ilk aşamalarında Berlin'den Türk komutanlarına doğrudan emirler verebildiğini ve komutanı bir araç olarak kullanmayı umduğunu da ileri sürer. Ankara hükûmeti Bekir Sami (Kunduh) ve Galip Kemali'yi (Söylemezoğlu) Talat ile görüşmeye göndermişti.

15 Mart 1921

İngilizce Wikipedia'ya göre İttihatçı önderlerin çoğu sürgündeyken Taşnaklar, Nemesis Operasyonu olarak bilinen bir suikast planı düzenledi. Talat 15 Mart 1921'de Berlin'de, Hardenbergstraße'deki dairesinden eldiven almak için çıktığında tek kurşunla öldürüldü. Vikipedi, katilin Soğomon Tehliryan adında, Ermeni Kırımı'nın intikamını almak isteyen bir Ermeni olduğunu yazar. Bu tarih, Sakarya'dan altı ay önce, Ankara hükûmetinin Moskova görüşmelerini sürdürdüğü günlere denk gelir.
Talat Paşa'nın son iki yılı, Osmanlı'nın son büyük İttihatçısının yeni Türkiye'nin önderliğini Mustafa Kemal'e bıraktığını açıkça söylediği, ama sürgünden siyasete etki etmeyi de sürdürdüğü bir dönemdi. Bu ikili tutum, Ankara'nın İttihatçı geçmişle kurduğu karmaşık ilişkinin de bir yansımasıdır.