Diyarbakır

Diyarbakır, Türkiye'nin Diyarbakır ilinin merkezi olan şehirdir. Üzerinde tarihî Diyarbakır Kalesi'nin bulunduğu ve Dicle Nehri kıyısındaki yüksek platonun çevresinde yer alan şehir, Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde yüzölçümü bakımından Şanlıurfa'dan sonra ikinci sıradadır. Yaklaşık 1,8 milyonluk nüfusuyla ülkenin en kalabalık 12. ili olan Diyarbakır'ın Bağlar, Kayapınar, Sur ve Yenişehir'den oluşan şehir merkezinde 1,2 milyondan fazla kişi yaşamaktadır. Şehir nüfusunun çoğunluğunu Türkmenler ve Kürtler oluşturmaktadır. Karasal iklimin hâkim olduğu şehirde yazlar son derece sıcak ve kurak geçerken, kışlar ise soğuk, sert ve yağışlı geçmektedir. Diyarbakır'ın denizden yüksekliği 650 metredir. Diyarbakır, yaklaşık 12.000 yıllık tarihî bir geçmişe sahiptir.

Paleolitik ve Mezolitik devirlerde şehrin çevresindeki bazı mağaralarda insanların yaşadığı, yapılan arkeolojik araştırmalarla anlaşılmıştır. Silvan yakınlarındaki Hassuni Mağaraları, Dicle kolları üzerindeki Ergani yakınlarındaki Hilar Mağaraları'nda ve Bismil yakınlarındaki Körtik Tepe'de bu çağa ait birtakım kalıntılar tespit edilmiştir. Yakın zamandaki arkeolojik kazılarda Ergani ilçesi yakınlarında bulunan, Neolitik Dönem'e tarihlenen ve MÖ 8.000-6.000 yılları arasına ait olduğu düşünülen Çayönü yerleşkesi ve benzeri tarihî örnekler, şehrin geçmişinin canlılığını bir kez daha ortaya koymuştur. Tarih boyunca Amida, Amid, Kara-Amid, Diyar-Bekr, Diyarbekir gibi adlarla anılan kent, Güneydoğu Anadolu'nun tam orta bölümünde, Mezopotamya'nın kuzey kısmında, "El-Cezire" denilen bölgede yer almaktadır.

Kentte, MÖ 3.000 civarında Hitit, Hurri ve Mittani egemenliği yaşanmıştır. MÖ 1.260 yılına kadar süren bu egemenlikten sonra sırasıyla Asurlular, Aramiler, Urartular, İskitler, İran'daki Medler, Ahamenişler (Persler), Büyük İskender'in komutasındaki Makedonyalılar, Selevkoslar, Partlar, Roma İmparatorluğu, Sasani İmparatorluğu ve Bizans İmparatorluğu şehre hâkim olmuşlardır. 639 yılında, ikinci halife Ömer döneminde İslam ordusu Diyarbakır ve çevresini fethetmiş ve Hâlid bin Velîd, Diyarbakır'a giren ilk Müslüman kumandan olmuştur. Diyarbakır böylece bir eyalet olarak İslam Devleti'ne bağlanmıştır. Dört Halife devrinden sonra Arap kökenli Emevîler, Abbâsîler, Hamdânîler ve 11. yüzyılda Kürt hanedanı Mervânîler bu kente sahip olmuşlardır. Selçuklu Türkleri, İnaloğulları ve Artukluların da egemenliğinden sonra, 12. yüzyılda kurulan Eyyûbî Sultanlığı 13. yüzyılın ortalarına kadar kenti idare etmiş ve ardından Moğol istilaları sonucu Moğollar şehri ele geçirmişlerdir. 1403-1468 yılları arasında Akkoyunlular Devleti'ne başkentlik yapan şehir, daha sonra Şii Safevîler ve akabinde Yavuz Sultan Selim döneminde Osmanlı İmparatorluğu'nun yönetimine girmiştir.