Milli Aşireti Ayaklanması (Haziran-Eylül 1920): Viranşehir, Fransız işgalindeki bölgeden gelen atlılar ve Nutuk'taki "am

Neden bu konu?

1920 yazında Ankara hükûmeti bir yandan Yunan ilerleyişiyle, bir yandan Fransız ve İngiliz işgalleriyle, bir yandan da Anadolu'nun dört bir yanındaki iç ayaklanmalarla uğraşıyordu. Bunlardan biri Urfa yöresinde, Viranşehir merkezli Milli aşiretinin ayaklanmasıdır. Mustafa Kemal Nutuk'ta bu ayaklanmaya kısaca değinir ve isyancıların "aman dilemek" bahanesiyle komutanları nasıl oyaladığını anlatır. Bu konu, Vikipedi'deki Milli Aşireti Ayaklanması, Milli aşireti ve Viranşehir maddeleriyle İngilizce Wikipedia'daki Milan (tribe) maddesine dayanır.

Milli (Milan) aşireti kimdir?

Vikipedi, Milli aşiretini Türkiye'nin büyük Kürt aşiretlerinden biri olarak tanıtır; aşiret Milan, Millayi, Milanlu gibi adlarla da bilinir. İngilizce Wikipedia, Milan'ın tarihte çok inançlı bir aşiret konfederasyonunun başında bulunduğunu ve konfederasyonun en çok Urfa, Mardin ve Diyarbakır arasındaki Viranşehir bölgesinde etkin olduğunu yazar. Osmanlı kayıtlarında 16. yüzyıldan itibaren görünen aşiret, 17. yüzyıldan sonra Osmanlı'nın onları yerleşik hayata geçirme çabalarının konusu oldu; hatta kendilerine "İskân Başı" unvanı verildi.

Vikipedi aşiretin bilinen ilk reisi olarak 18. yüzyılın başında doğan Keleş Abdi Ağa'yı, ardından Timur Bey'i, Eyüp Ağa'yı ve II. Mahmut'u sayar. II. Mahmut, Viranşehir'i aşiretin merkezi ilan etti ve orada büyük bir kale yaptırdı.

İbrahim Paşa ve Hamidiye alayları

Aşiretin en ünlü reisi İbrahim Paşa'dır. İngilizce Wikipedia onun aşireti 1863-1908 arasında yönettiğini, Viranşehir'in kuruluşuna katkıda bulunduğunu ve bir Hamidiye alayı komutanı olduğunu yazar. Vikipedi'ye göre 1892'de kaymakamlığa atanan İbrahim Paşa, II. Abdülhamid'e bağlılığını bildirerek Hamidiye Alayları'na aşiretiyle katıldı; on bir alaydan beşi Milli aşiretinden oluşuyordu ve kendisi mirlivalığa yükseltildi. İngiliz yazar Mark Sykes onu çadırında ziyaret etmiş ve kendine güvenen, hâkim karakterli, feodal bir baron olarak anlatmıştı.

Vikipedi, İbrahim Paşa'nın 1904'te Karakeçili aşiretiyle çatıştığını ve Diyarbakır'a yürüdüğünü, Ziya Gökalp'in de aralarında bulunduğu Diyarbakır halkının telgrafhaneyi işgal ederek ona yaptırım istediğini anlatır. Sürgün için yola çıkarılan paşa, Şam'dayken II. Meşrutiyet ilan edilince Viranşehir'e döndü, üzerine ordu gönderilince Sincar'a geçti ve kısa süre sonra hastalanarak öldü.

Millî Mücadele'nin başında aşiret

Vikipedi'deki Milli aşireti maddesine göre aşiret Balkan Savaşları'na üç alay gönderdi; Kurtuluş Savaşı'nın başında Kuvâ-yi Milliye'ye destek verdi. Madde, aşiret liderinin bağımsız Kürdistan fikrini reddettiğini, İngilizlerin onu "Kürt Kralı" yapma düşüncesine karşı çıktığını, 1919'da Kurtuluş Savaşı'na katıldığını ve Hamidiye alaylarından gelen aşiret mensuplarından oluşan IV. Tümen'i Kafkas Cephesi'ne gönderdiğini yazar. Aynı madde hemen ardından, 1 Haziran 1920'de bağımsız Kürdistan kurma düşüncesinin lider ile kardeşi Mehmet Ağa arasında büyük ilgi uyandırdığını ve ayaklanmanın böyle başladığını söyler.

Ayaklanmanın seyri

Milli Aşireti Ayaklanması maddesine göre ayaklanma 1 Haziran 1920'de başladı. Aşiret liderlerinden Mahmut, İsmail, Halil ve başkaları Fransızlar ve İngilizlerle temas kurarak Siirt'ten Dersim'e kadar olan bölgeyi denetimleri altına almak için harekete geçti. Ayaklanmayı bastırmak için 13. Kolordu görevlendirildi ve 18 Haziran 1920'de çarpışmalar başladı. Viranşehir bölgesine kadar ilerleyen isyancılara nasihat heyetleri gönderildi, ancak sonuç alınamadı.

Madde, isyancıların Fransız işgali altındaki bölgeden aldıkları üç bin atlı ve develi ile bin kadar piyadeden oluşan bir kuvvetle 24 Ağustos 1920'de Viranşehir'i işgal ettiğini yazar. Viranşehir'i ele geçiren isyancılar devlete bağlı Karakeçili aşireti mensuplarını öldürdü, asker ve subayların mallarını yağmaladı.

Nutuk'taki anlatım

Milli Aşireti Ayaklanması maddesi, Atatürk'ün Nutuk'ta konuyu şu sözlerle açıkladığını aktarır: "Asiler, aman dilemek maksadıyla geldiklerini söyleyerek o bölgedeki komutanlarımızı kandırarak tedbir almakta ihmale sevk ettiler. Bu sırada, o civarda dağınık halde bulunan müfrezelerimize hücum ederek Viranşehir'i işgal ettiler. Haberleşme ve bağlantımıza engel olmak üzere de, o bölgedeki bütün telgraf hatlarını kestiler."

Bastırılması

İsyanı bastırmak için 13. Kolordu'dan 5. Tümen görevlendirildi. Devlete bağlı aşiretlerin de desteğiyle isyancılar yenildi ve güneye, Suriye çölüne doğru kaçtı. Milli Aşireti Ayaklanması maddesi ayaklanmanın 8 Eylül 1920'de sona erdiğini, Milli aşireti maddesi de isyanın 8 Eylül 1920'de Viranşehir'de bastırıldığını yazar. Milli aşireti maddesine göre aşiret, Cumhuriyet'in ilanından sonra Şeyh Said'e bağlı Azadi örgütüne destek verdi; Viranşehir maddesine göre ise Milli aşireti Cumhuriyet'in ilk yıllarında Suriye ve başka yerlere sürgün edildi.

1920'nin iç ayaklanmaları arasında

Milli Aşireti Ayaklanması, aynı yıl görülen Düzce, Yozgat ve Konya ayaklanmalarıyla birlikte Ankara hükûmetinin ilk yılını zorlaştıran olaylardandır. Farkı, Fransız işgali altındaki Urfa çevresine komşu olması ve isyancıların bu bölgeden kuvvet almasıdır. Ayaklanmanın bastırılmasında düzenli birlikler kadar devlete bağlı yerel aşiretlerin de rol oynaması, Güneydoğu'daki dengelerin ne kadar karmaşık olduğunu gösterir.

Değerlendirme

Kaynaklar, Milli Aşireti Ayaklanması'nın başlangıç ve bitiş tarihleri konusunda büyük ölçüde birleşir: 1 Haziran ve 8 Eylül 1920. Ayaklanmanın gerekçesi, liderleri ve Viranşehir'in geri alındığı gün ise maddeler arasında farklı anlatılır. Mustafa Kemal'in Nutuk'taki kısa anlatımı, olayın Ankara'daki algısını yansıtır: aman dileme bahanesiyle komutanların oyalanması, dağınık müfrezelere baskın ve kesilen telgraf hatları.