"Devlet elindeki demiryollarımız beş bin kilometreyi geçer": Mustafa Kemal'in 1934 konuşması

Soyadından üç hafta önce

1 Kasım 1934'te Meclis'in dördüncü dönem dördüncü yasama yılını açan konuşma, Gazi Mustafa Kemal'in "Atatürk" soyadını almadan önce yaptığı son açış konuşmasıdır. Türkçe Vikipedi'nin Soyadı Kanunu maddesine göre kanun 21 Haziran 1934'te kabul edilmiş, 2 Temmuz 1934'te Resmî Gazete'de yayımlanmış ve 2 Ocak 1935'te yürürlüğe girmiştir. Aynı madde, kanunun çıkmasından beş ay sonra, 24 Kasım 1934'te TBMM'nin oy birliğiyle kabul ettiği 2587 sayılı kanunla Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal'e "Atatürk" soyadının verildiğini kaydeder. Yani bu konuşmayı dinleyen Meclis, üç hafta sonra konuşmacıya soyadını verecek olan Meclis'tir.

TBMM arşivinde "IV. Dönem 4. Yasama Yılını Açış Konuşması" olarak saklanan metin kısadır ve dil bakımından da bir geçiş metnidir: "ulus", "ülkü", "kıvanç", "gürbüzlük" gibi kelimeler yoğunlaşmıştır. Konuşmanın müzik bölümü ayrı bir konu olarak ele alınmıştır; bu sayfa metnin ekonomi, demiryolu, maliye, dış politika ve seçimler bölümlerine odaklanır.

Fabrikalar ve silolar

Konuşmanın ekonomi bölümü sanayi programıyla açılır. Mustafa Kemal "tasarlanan fabrikalardan çoğunun" yapımına başlandığını ve hepsinin kurulup işletilmesi için "bilimsel ve mali gereklerin" yerine getirildiğini söyler. Bu fabrikaları "ülkenin en belirgin eksikliğini giderecek" yatırımlar olarak tanımlar ve hükümetin önündeki ilk iş sayar. Dış ticaretin "karşılıklı, denk anlaşma hükümlerine" göre yürütüldüğü, kriz koşullarında yeni ticaret yöntemlerinin yararının görüldüğü belirtilir.

Tarım bölümünde ihracatın başlıcasının tarım ürünleri olduğu hatırlatılır ve o yıl birçok ürünün değerinin geçen yıllara göre yükseldiği söylenir. Ardından silolar anılır: yapılan silolar ürünlerin piyasalara tanıtılmasında "çok yardımcı" olacaktır. Türkçe Vikipedi'nin Toprak Mahsulleri Ofisi maddesine göre silo ve ambar inşası hakkında 11 Haziran 1933 tarihli 2303 sayılı kanunla Ziraat Bankası'na hububat muhafaza tesisleri kurma görevi verilmişti; banka 1932-1933 yıllarında çoğu Orta Anadolu'da olmak üzere alım merkezleri açmıştı.

Beş yüz ve beş bin kilometre

Bayındırlık bölümü iki rakamla özetlenir. Konuşmaya göre o gün yapılmakta olan yeni demiryolları "beş yüz kilometreyi" geçmektedir; satın alınan hatlarla birlikte devlet elindeki demiryolları ise "beş bin kilometreyi" geçer. Tutanakta bu cümleden sonra "Şiddetli alkışlar" kaydı vardır.

Türkçe Vikipedi'nin Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları maddesi bu dönemin hat açılışlarını sıralar: Kayseri 1927'de, Sivas 1930'da, Malatya 1931'de, Niğde 1933'te, Elazığ 1934'te demiryolu ağına bağlanmıştır; Diyarbakır 1935'te, Erzurum 1939'da bağlanacaktır. Aynı maddeye göre 1934'te 695 kilometrelik İzmir-Kasaba (Turgutlu) hattı ve uzantıları satın alınmış, 1935'te 610 kilometrelik İzmir-Aydın demiryolu Osmanlı Demiryolu Şirketi'nden alınmıştır. Konuşmadaki "satın alınanlarla birlikte" ifadesi bu millileştirmelere işaret eder.

Türk parası ve bütçe

Maliye bölümünde Mustafa Kemal bütçede izlenen ölçülerden ayrılmamak gerektiğini ve devlet gelirinin tahmin edildiği gibi gerçekleşeceğinin umulduğunu söyler. Ardından kısa bir cümle kurar: "Türk parası sağlam değerini korumaktadır." Hükümetin bu politikaya çok önem verdiğini ve bundan sonra da ayrılmayacağını ekler. Devlet işlerini sağlam bir mali düzen üzerine kurmak için Meclis'in gösterdiği uyanıklık övülür.

Sağlık için bir cümle vardır: ulusun gençlerinin ve çocuklarının "sağlıkları, sağlamlıkları, gürbüzlükleri" çok gerekli bir sağlık işidir ve Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı bu konuda "kıvanç verecek biçimde" çalışmaktadır. Kültür bölümünde ise Türk tarihini doğru esaslar üzerine kurmak ve "öz Türk diline" değeri olan genişliği vermek işlerin başında sayılır.

Balkan Antantı ve silahlanma

Dış politika bölümü dünyanın korunma kaygısına düştüğünü ve bütün ülkelerin silahlanmaya hız verdiğini söyler. Cumhuriyet hükümetinin bir yandan ulusal savunmayı pekiştirdiği, bir yandan da ulusların birlikte çalışmasına umut veren yoldan ayrılmadığı belirtilir. "Balkan antlaşması" sözleri tutanakta "Sürekli alkışlar" ile kesilir; Mustafa Kemal antlaşmayı Balkan devletlerinin birbirlerinin varlıklarına "özel saygı beslemesini" göz önünde tutan bir belge olarak tanımlar ve sınırların korunmasında "gerçek bir değeri" olduğunu söyler. Ankara'da toplanan Balkan Antantı konseyinin çalışmalarının ulusça sevgiyle karşılandığı da eklenir.

Belediye seçimleri: "yüzde yetmiş beşinden çoğu"

Konuşmanın son bölümünde iç birliğin kanıtı olarak bir rakam verilir: "Son belediye seçimlerinde oy kullanabilecek olanların, yüzde yetmiş beşinden çoğu oylarını kullanmışlardır." Mustafa Kemal bunu ulusun iç birliğinin "hem belli, hem denenmiş" olduğunun ve gelecek için en büyük güvencenin işareti sayar.

Türkçe Vikipedi'nin 1934 yerel seçimleri maddesine göre seçimler Eylül ve Ekim aylarında yapıldı ve Türkiye tarihinin ikinci yerel seçimiydi. Serbest cumhuriyet-gazeteCumhuriyet Fırkası bir önceki yerel seçimlerden hemen sonra kapandığı için Cumhuriyet Halk Fırkası seçime tek başına katıldı. Madde, 1934 seçimlerinde belediye meclisi üye sayısının iki katı kadar aday ilan edilmesi şartı getirildiğini ve oyların hemen hemen hepsinin CHF'ye verildiğini, bağımsız adaylara verilen toplam oyun 100'ü geçmediğini kaydeder.

Konuşmanın kapanışı

Mustafa Kemal konuşmayı Dördüncü Büyük Millet Meclisi'nin "ulus birliğinde, Devlet politikasında yüksek çalışma değeri" gösterdiğini söyleyerek bağlar ve "Toplantınız kutlu olsun" diye bitirir. Bu dönem Meclis'in son yasama yılıydı: 1935 başında yapılan seçimlerle beşinci dönem Meclisi oluştu ve bir sonraki açış konuşması Kamutay'a hitaben yapıldı.