Trabzon Harekâtı (Şubat-Nisan 1916): Rus donanmasının bombardımanları, Lazistan kıyısındaki çıkarmalar, Baltacı Deresi s

Neden bu konu?

Trabzon, Birinci Dünya Savaşı'nda Rus ordusunun ele geçirdiği en büyük Karadeniz limanıydı. Şehir 1914'ten itibaren denizden defalarca bombalandı, Şubat-Nisan 1916'da kıyı boyunca yürütülen bir kara-deniz harekâtıyla düştü ve Şubat 1918'de geri alındı. Aynı aylarda Mustafa Kemal 16. Kolordu ile Doğu Cephesi'ne gönderiliyordu. Konu Türkçe Vikipedi'deki Trabzon Harekâtı, Trabzon Bombardımanı ve Mustafa Kemal Atatürk maddeleri ile İngilizce Wikipedia'daki Trebizond Campaign maddesine dayanır.

Savaşın ilk yılları: Denizden gelen ateş

Türkçe Trabzon Harekâtı maddesine göre 29 Ekim 1914'teki Karadeniz Baskını'ndan sonra Osmanlı ve Rusya savaşa girdi. Türkçe Trabzon Bombardımanı maddesine göre ilk saldırı 17 Kasım 1914 sabahı saat 8'de başladı ve bir buçuk saat sürdü. Madde, saldırıda üçü resmî, 18'i özel bina ağır hasar gördüğünü, 3 kişinin öldüğünü yazar; bombardımanı yaşayan Muzaffer Lermioğlu'nun anlatımına göre ise bir kiliseye isabet sonucu çoğu Hristiyan Rum 48 sivil öldü. Amiral Eberhard komutasındaki Rus donanması ertesi gün Polathane, Trabzon ve Samsun limanlarının önüne mayın döktü.
Bombardımanlar 1915'te de sürdü. Türkçe Trabzon Bombardımanı maddesine göre 8 Şubat 1915'te Akçaabat limanındaki 13 yelkenli ve bütün kayıklar yakıldı; aynı gün iki Rus kruvazörü Ayasofya hizasından şehre yangın bombalarıyla ateş açtı ve madde 1.000 ölü ile 300 yaralı rakamını verir. Trabzon Harekâtı maddesi 8 ve 11 Şubat 1915 bombardımanlarında 1.000'den fazla kişinin öldüğünü yazar. 10 Şubat 1915'te bir Rus uçağı ilk kez Trabzon üzerinde uçup bomba attı. Harekât maddesine göre bu sırada Yavuz, Kafkas Cephesi'nde kullanılmak üzere Trabzon'a 32 ağır makineli tüfek, bir batarya dağ topu, askerî levazım ve iki uçak getirdi.

Erzurum'un düşüşü

Türkçe Mustafa Kemal Atatürk maddesine göre Rus birlikleri Osmanlı 3. Ordusu'nu püskürterek 16 Şubat 1916'da Erzurum'u, 3 Mart'ta Bitlis, Muş, Van ve Hakkâri'yi işgal etti. İngilizce madde Trabzon harekâtını Erzurum harekâtının "mantıklı devamı" olarak niteler.

Lazistan kıyısında çıkarmalar

İngilizce maddeye göre harekât 5 Şubat 1916'da başladı. Ocak'ın ikinci yarısında Ruslar Çoruh ile Rus sınırı arasındaki bölgeyi ve Makriali'yi (Kemalpaşa) aldı; 17-20 Ocak'ta Rus muhripleri Lazistan kıyısında Osmanlı ordusuna ikmal taşıyan çok sayıda yelkenliyi batırdı. Şubat'ta Türkistan alayları Hopa'yı aldı. 5 Şubat'ta Rus filosu Arhavi deresinin ötesindeki Osmanlı siperlerini ağır biçimde bombaladı; 6 Şubat'ta Osmanlı birlikleri mevzilerini bıraktı; İngilizce madde geride 500 ölü kaldığını yazar. 15-16 Şubat'ta aynı durum Vize'de tekrarlandı ve Osmanlı birlikleri Büyükdere'nin gerisine çekildi; Trabzon'dan Rize'ye takviye taburları gönderildi.

General Lyakhov, deniz subaylarıyla yaptığı toplantıda Osmanlı mevzilerinin gerisine iki tabur piyade ve iki dağ topundan oluşan bir çıkarma yapılması önerisini kabul etti. İngilizce maddeye göre 4-5 Mart'ta Rostislav zırhlısı ile Kubanets ve Donets gambotlarının desteğiyle Atina'ya (Pazar) çıkarma yapıldı; Büyükdere mevzisindeki Osmanlı birlikleri dağlara çekildi. 6-7 Mart'ta Mapavri'de (Çayeli) ikinci bir çıkarma yapıldı.

Baltacı Deresi'nde 20 gün

Türkçe Trabzon Harekâtı maddesine göre Of sınırına dayanan Ruslara karşı Osmanlı birlikleri Baltacı Deresi'nde yöre halkından oluşan kuvvetlerin de yardımıyla savunma yaptı. Rus ordusunu 20 gün durduran Osmanlı birlikleri, denizden ve karadan saldırıların yoğunlaşması ve hiçbir yerden destek gelmemesi sonucunda geri çekildi; Of 15 Mart 1916'da Rusların eline geçti. Ardından Sürmene işgal edildi ve Rus birlikleri Trabzon'un kapılarına dayandı. İngilizce madde de Rus kıyı müfrezesinin ilerleyişinin Of'un doğusunda geçici olarak durduğunu kaydeder.

Nisan 1916: Şehrin boşaltılması

Türkçe Trabzon Bombardımanı maddesine göre 1 Mart 1916'da bir grup Rus savaş gemisi şehre rastgele ateş açtı ve Boztepe'deki Türk topçusu karşılık verdi. Müslüman halk 15-16 Nisan 1916'da şehri terk ederken de bombardıman sürdü. Türkçe Trabzon Harekâtı maddesine göre 18 Nisan 1916'da Trabzon Rumlarından bir heyet, Osmanlı birliklerinin 15-16 Nisan'da şehri boşalttığını Rus komutanı General Lyakhov'a bildirerek onu şehre davet etti; işgal kuvvetleri Erzurum Caddesi'nden Belediye Meydanı'na girdi.

Göç yolundaki kayıplar

Türkçe Trabzon Bombardımanı maddesine göre işgalden sonra da bombardıman sürdü: 19 Nisan 1916'da Vakfıkebir ve Şarli sahilleri bombalandı ve batıya göç eden Müslüman muhacir kafilesinden kadın, çocuk ve yaşlı 182 kişi Rus deniz topçusunun ateşinin hedefi oldu. Türkçe Trabzon Harekâtı maddesi, göç edemeyerek şehirde ve köylerde kalan Müslüman halkın mağdur edildiğini yazar. İngilizce madde ise savaştan önce 30.000 kişilik olan Trabzon Ermeni toplumunun 1915'te büyük ölçüde yok edildiğini ve Rus işgalinden sonra hayatta kalan yaklaşık 500 Ermeni'nin şehre döndüğünü belirtir. Savaş, kentin bütün toplulukları için yıkıcı olmuştu.

Mustafa Kemal ve 1916 baharı

Türkçe Mustafa Kemal Atatürk maddesine göre Mustafa Kemal 14 Ocak 1916'da Edirne'deki 16. Kolordu komutanlığına atandı. 11 Mart'ta 3. Ordu'yu desteklemek üzere kolorduyla Diyarbakır'a gönderildi ve Halep üzerinden uzun bir yolculuktan sonra 27 Mart'ta oraya vardı. 1 Nisan 1916'da mirlivalığa yükseldi ve Paşa unvanını aldı. 16 Nisan'da, Trabzon'un boşaltıldığı günlerde, karargâhını Silvan'da kurdu; Bitlis ile Muş arasındaki yaklaşık 100 kilometrelik cephede 13.741 asker, 9.297 tüfek, yedi makineli tüfek ve 19 topu vardı. Madde, Rusların Temmuz'da Gümüşhane, Bayburt ve Erzincan'ı da aldığını yazar. Mustafa Kemal'in Ağustos 1916'daki Muş ve Bitlis harekâtı ile Erzurum Taarruzu bu forumda ayrı konularda anlatılmaktadır.

1918: Dönüş

Türkçe Trabzon Harekâtı maddesine göre Rusya'da Ekim Devrimi'nden sonra 18 Aralık 1917'de Erzincan Mütarekesi yapıldı. 11 Şubat 1918'de genel hareket emrini alan Osmanlı ordusunun bir kolu Kafkasya'ya ilerlerken, Miralay Pirselimoğlu Hamdi Bey komutasındaki 37. Tümen Giresun'dan 123. Alay ile takviye edilerek Trabzon'a yürüdü. Osmanlı birlikleri 15 Şubat'ta Vakfıkebir'i, 18 Şubat'ta Akçaabat'ı geri aldı ve 24 Şubat 1918'de Trabzon'a girdi. Madde, Osmanlı Devleti'nin Brest-Litovsk Antlaşması ile doğudaki topraklarını istiladan kurtardığını yazar.