#1Mustafa Kemal 19 Mayıs 1919'da Samsun'a bir isyancı olarak değil, Osmanlı hükûmetinin atadığı bir ordu müfettişi olarak çıktı. Bu görev, Millî Mücadele'nin ilk iki ayında ona hem resmî bir kimlik hem de geniş bir bölgedeki kolordulara emir verme yetkisi sağladı. Görev 8 Temmuz 1919'da Erzurum'da istifasıyla sona erdi. Bu konuda müfettişliğin nasıl doğduğunu, yetkilerini, Samsun ve Havza günlerinde nasıl kullanıldığını ve kaynakların hangi noktalarda ayrıştığını anlatıyoruz. Bandırma'daki kadro ise sitede ayrı bir konuda ele alındı.
Arka plan: 9. Ordu ve Üçler Misakı
Türkçe Vikipedi'ye göre 9. Ordu 7 Haziran 1918'de kuruldu ve 3 Nisan 1919'da kaldırıldı. Haziran 1918'de Mirliva Yakup Şevki Paşa komutasında, Kâzım Karabekir Paşa'nın 1. Kafkas Kolordusu ile Ali İhsan Paşa'nın 4. Kolordusu'ndan oluşuyordu. Kasım 1918'de birlikleri Ahıska, Erzincan'ın güneyi, Hoy, Gümrü ve Serdarabad gibi geniş bir alana dağılmıştı.
Aynı madde, Nisan 1919'da Şevket Turgut Paşa, Cevat Paşa ve Kavaklı Mustafa Fevzi Paşa'nın İstanbul'da gizli bir toplantı yaptığını, burada Üçler Misakı denen bir rapor hazırlandığını ve yurt savunması için ordu müfettişlikleri kurulmasına karar verildiğini yazar. İngilizce Wikipedia'nın Fevzi Çakmak maddesi de bu raporu aynı adla anar ve Fevzi Paşa'nın onu Nisan sonunda Harbiye Nazırı'na sunduğunu söyler.
30 Nisan 1919: müfettişlikler kuruluyor
Türkçe Vikipedi'ye göre 30 Nisan 1919'da Harbiye Nezareti ve Sultan VI. Mehmed, genelkurmay başkanının önerdiği ordu müfettişliklerinin kurulmasını onayladı. Müfettişlikler şöyleydi:
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Harbiye Nezareti. Dosya sayfası
Görevin verilişi
Türkçe Vikipedi'deki Samsun'a çıkış maddesine göre Samsun'da Rum ve Türk halkı arasında çatışmalar çıkınca İtilaf Devletleri, Amiral Calthorpe'un imzasıyla bir nota vererek karışıklıkların giderilmesini istedi; aksi halde Mondros'un 7. maddesine dayanarak bölgeyi işgal edeceklerini bildirdiler. Madde, Harbiye Nazırı Abuk Ahmed Paşa ile Sadrazam Damat Ferid Paşa'nın bu iş için Mustafa Kemal'i uygun gördüğünü, görevin ona Abuk Ahmed Paşa tarafından bildirildiğini yazar. Mustafa Kemal ardından genelkurmay ikinci başkanı Kâzım Paşa ile yetkilerini görüştü; madde, yetki belgesindeki bazı açıklamaları Mustafa Kemal'in bizzat yazdığını belirtir.
Samsun'a çıkış maddesi belgedeki görevleri üç başlıkta özetler:
Samsun'a çıkış maddesine göre Bandırma Vapuru 16 Mayıs 1919 öğleden sonra, Mustafa Kemal ile birlikte 23 subay ve memur ile 25 astsubay, erbaş ve erle İstanbul'dan ayrıldı; 19 Mayıs'ta Samsun'a vardı. Mustafa Kemal, Samsun'da Rum çetelerinin Müslüman halka saldırdığı, yerel yöneticilerin ise yabancı devletlerin karışması yüzünden müdahale edemediği kanısına vardı. Canik mutasarrıfını görevden alıp yenisini atadı.
Madde, müfettişin yetki belgesindeki "direniş topluluklarını dağıtma" görevini yerine getirmek şöyle dursun, kendi eliyle ulusal direniş örgütlerinin kurulmasına önayak olduğunu yazar. Bir hafta Samsun'da kaldıktan sonra İngiliz denetimindeki şehirden 25 Mayıs'ta Havza'ya geçti; orada on yedi gün kaldı. 28 Mayıs 1919'da müdafaa-i hukuk cemiyetlerine gönderdiği genelgeyle İzmir'in işgalinin protesto edilmesini istedi; madde bunun üzerine Anadolu'da 96 miting yapıldığını yazar. İstanbul, müfettişin geri dönmesini emretti. Mustafa Kemal Harbiye Nezareti'ne oyalayıcı bir telgraf gönderdi ve 12 Haziran'da Amasya'ya hareket etti.
Görsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, yazar: Cobija. Dosya sayfası
Sonuç: istifa
Türkçe Vikipedi'deki Cevat Abbas Gürer maddesi, Mustafa Kemal'in 8 Temmuz 1919'da Erzurum'da askerlikten istifa ettiğini kaydeder. Refet Bele maddesi de aynı günlerde İstanbul'un 3. Kolordu komutanı Refet Bey'i görevden aldığını, Refet Bey'in 12 Temmuz'da istifasını bildirdiğini, görevden alınmasının ise 13 Temmuz 1919'da Takvim-i Vekayi'de yayımlandığını yazar. Böylece müfettişlik yaklaşık iki buçuk ay sürdü; 15 Haziran'dan sonra resmî adı 3. Ordu Müfettişliği'ydi.
9. Ordu Müfettişliği, Millî Mücadele'nin ilk adımının İstanbul hükûmetinin verdiği bir yetkiyle atıldığını gösterir. Belge, düzeni sağlamayı ve direniş gruplarını dağıtmayı istiyordu; müfettiş ise aynı yetkiyi kolordularla haberleşmek, mitingleri örgütlemek ve kongrelere zemin hazırlamak için kullandı. Görsellerden biri atama yazısını, diğeri Samsun göreviyle ilgili bir telgrafı gösterir.
Arka plan: 9. Ordu ve Üçler Misakı
Türkçe Vikipedi'ye göre 9. Ordu 7 Haziran 1918'de kuruldu ve 3 Nisan 1919'da kaldırıldı. Haziran 1918'de Mirliva Yakup Şevki Paşa komutasında, Kâzım Karabekir Paşa'nın 1. Kafkas Kolordusu ile Ali İhsan Paşa'nın 4. Kolordusu'ndan oluşuyordu. Kasım 1918'de birlikleri Ahıska, Erzincan'ın güneyi, Hoy, Gümrü ve Serdarabad gibi geniş bir alana dağılmıştı.
Aynı madde, Nisan 1919'da Şevket Turgut Paşa, Cevat Paşa ve Kavaklı Mustafa Fevzi Paşa'nın İstanbul'da gizli bir toplantı yaptığını, burada Üçler Misakı denen bir rapor hazırlandığını ve yurt savunması için ordu müfettişlikleri kurulmasına karar verildiğini yazar. İngilizce Wikipedia'nın Fevzi Çakmak maddesi de bu raporu aynı adla anar ve Fevzi Paşa'nın onu Nisan sonunda Harbiye Nazırı'na sunduğunu söyler.
30 Nisan 1919: müfettişlikler kuruluyor
Türkçe Vikipedi'ye göre 30 Nisan 1919'da Harbiye Nezareti ve Sultan VI. Mehmed, genelkurmay başkanının önerdiği ordu müfettişliklerinin kurulmasını onayladı. Müfettişlikler şöyleydi:
- 1. Ordu Müfettişliği: İstanbul'da, Fevzi Paşa
- Yıldırım Ordusu Müfettişliği: Konya'da, Cemal Paşa (sonra 2. Ordu Müfettişliği)
- 9. Ordu Müfettişliği: Erzurum'da, Mustafa Kemal Paşa (sonra 3. Ordu Müfettişliği)
- Ayrıca Nurettin Paşa'ya bir Rumeli müfettişliği düşünülüyordu.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Harbiye Nezareti. Dosya sayfası
Görevin verilişi
Türkçe Vikipedi'deki Samsun'a çıkış maddesine göre Samsun'da Rum ve Türk halkı arasında çatışmalar çıkınca İtilaf Devletleri, Amiral Calthorpe'un imzasıyla bir nota vererek karışıklıkların giderilmesini istedi; aksi halde Mondros'un 7. maddesine dayanarak bölgeyi işgal edeceklerini bildirdiler. Madde, Harbiye Nazırı Abuk Ahmed Paşa ile Sadrazam Damat Ferid Paşa'nın bu iş için Mustafa Kemal'i uygun gördüğünü, görevin ona Abuk Ahmed Paşa tarafından bildirildiğini yazar. Mustafa Kemal ardından genelkurmay ikinci başkanı Kâzım Paşa ile yetkilerini görüştü; madde, yetki belgesindeki bazı açıklamaları Mustafa Kemal'in bizzat yazdığını belirtir.
Dikkat: yanlış bilinen
Yetki belgesi ne diyorduHarbiye Nazırı'nın adı iki maddede farklıdır. 9. Ordu maddesi Fevzi Paşa'nın raporu Harbiye Nazırı Şakir Paşa'ya sunduğunu yazar; Samsun'a çıkış maddesi görevi bildiren Harbiye Nazırı olarak Abuk Ahmed Paşa'yı anar. Nisan ve Mayıs 1919 arasında nazırın değişmiş olması mümkündür, ama kaynaklarımız bunu açıklamadığı için iki adı da kaynağına bağlı olarak veriyoruz.
Samsun'a çıkış maddesi belgedeki görevleri üç başlıkta özetler:
- bölgede düzenin kurulması ve olayların sebebinin araştırılması,
- bölgede bulunduğu söylenen silah ve cephanenin toplanıp Osmanlı depolarında korunması,
- bölgede bulunduğu iddia edilen Türk direniş topluluklarının dağıtılması.
Dikkat: yanlış bilinen
Akış: Samsun ve HavzaMüfettişliğe bağlı birlikler iki maddede farklı görünür. 9. Ordu maddesi Mayıs 1919 düzeninde yalnızca 3. ve 15. kolorduları sayar; Samsun'a çıkış maddesi ise 3. ve 4. kolordulardan ve beş ildeki kolordu komutanlarına emir yetkisinden söz eder. Biri doğrudan bağlı birlikleri, öteki emir verilebilecek komutanlıkları sayıyor olabilir. Ayrıca müfettişliğin merkezi 9. Ordu maddesinde Erzurum olarak geçer; Mustafa Kemal'in ilk durağı ise Samsun'du.
Samsun'a çıkış maddesine göre Bandırma Vapuru 16 Mayıs 1919 öğleden sonra, Mustafa Kemal ile birlikte 23 subay ve memur ile 25 astsubay, erbaş ve erle İstanbul'dan ayrıldı; 19 Mayıs'ta Samsun'a vardı. Mustafa Kemal, Samsun'da Rum çetelerinin Müslüman halka saldırdığı, yerel yöneticilerin ise yabancı devletlerin karışması yüzünden müdahale edemediği kanısına vardı. Canik mutasarrıfını görevden alıp yenisini atadı.
Madde, müfettişin yetki belgesindeki "direniş topluluklarını dağıtma" görevini yerine getirmek şöyle dursun, kendi eliyle ulusal direniş örgütlerinin kurulmasına önayak olduğunu yazar. Bir hafta Samsun'da kaldıktan sonra İngiliz denetimindeki şehirden 25 Mayıs'ta Havza'ya geçti; orada on yedi gün kaldı. 28 Mayıs 1919'da müdafaa-i hukuk cemiyetlerine gönderdiği genelgeyle İzmir'in işgalinin protesto edilmesini istedi; madde bunun üzerine Anadolu'da 96 miting yapıldığını yazar. İstanbul, müfettişin geri dönmesini emretti. Mustafa Kemal Harbiye Nezareti'ne oyalayıcı bir telgraf gönderdi ve 12 Haziran'da Amasya'ya hareket etti.
Görsel: Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0, yazar: Cobija. Dosya sayfası
Sonuç: istifa
Türkçe Vikipedi'deki Cevat Abbas Gürer maddesi, Mustafa Kemal'in 8 Temmuz 1919'da Erzurum'da askerlikten istifa ettiğini kaydeder. Refet Bele maddesi de aynı günlerde İstanbul'un 3. Kolordu komutanı Refet Bey'i görevden aldığını, Refet Bey'in 12 Temmuz'da istifasını bildirdiğini, görevden alınmasının ise 13 Temmuz 1919'da Takvim-i Vekayi'de yayımlandığını yazar. Böylece müfettişlik yaklaşık iki buçuk ay sürdü; 15 Haziran'dan sonra resmî adı 3. Ordu Müfettişliği'ydi.
Ek bilgi
Samsun'a çıkış maddesi, Mustafa Kemal'in yolculuktan önce VI. Mehmed ile görüştüğünü ve padişahın ona "Devleti kurtarabilirsin" dediğini, ama bunun Falih Rıfkı Atay ve Mahmut Nedim Soydan'ın anılarına dayanan bir kitaptan aktarıldığını belirtir. Aynı madde, padişahın Anadolu hareketini desteklediği iddiasının tartışmalı olduğunu da kaydeder: bir kitap İngiliz belgelerine dayanarak padişahın Mustafa Kemal'e 40.000 mecidiye verdiğini öne sürer, Turgut Özakman bu iddiayı reddetmiştir, Nutuk ise padişahın hareketi bastırmaya çalıştığını anlatır. Bu yüzden sözü kesin bir tarihî olay olarak değil, bir anı aktarımı olarak veriyoruz.
Tarih notu
Bugünkü anlamıKronoloji: 7 Haziran 1918 9. Ordu'nun kuruluşu. 3 Nisan 1919 ordunun kaldırılışı. Nisan 1919 Üçler Misakı. 30 Nisan 1919 müfettişliklerin onayı. 16 Mayıs 1919 Bandırma'nın hareketi. 19 Mayıs 1919 Samsun. 25 Mayıs 1919 Havza. 28 Mayıs 1919 protesto genelgesi. 12 Haziran 1919 Amasya'ya hareket. 15 Haziran 1919 3. Ordu Müfettişliği adı. 8 Temmuz 1919 istifa.
9. Ordu Müfettişliği, Millî Mücadele'nin ilk adımının İstanbul hükûmetinin verdiği bir yetkiyle atıldığını gösterir. Belge, düzeni sağlamayı ve direniş gruplarını dağıtmayı istiyordu; müfettiş ise aynı yetkiyi kolordularla haberleşmek, mitingleri örgütlemek ve kongrelere zemin hazırlamak için kullandı. Görsellerden biri atama yazısını, diğeri Samsun göreviyle ilgili bir telgrafı gösterir.
Kaynaklar
- Vikipedi, 9. Ordu (Osmanlı İmparatorluğu) maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Mustafa Kemal'in Samsun'a çıkışı maddesi (tr.wikipedia.org)
- İngilizce Wikipedia, Fevzi Çakmak maddesi (en.wikipedia.org)
- Vikipedi, Cevat Abbas Gürer maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Refet Bele maddesi (tr.wikipedia.org)