1 Kasım 1927: 288 oyla ikinci kez Reisicumhur, Meclis kürsüsünde yemin ve kısa konuşma

Üçüncü Meclis'in ilk günü

Üçüncü dönem Büyük Millet Meclisi 1 Kasım 1927 Salı günü toplandı. Türkçe Vikipedi'ye göre bu Meclis, iki dereceli usulle yapılan 1927 seçimleriyle belirlenmişti: ikinci seçmenler 20 Temmuz 1927'de, mebuslar 1 Eylül 1927'de seçildi. Vikipedi, katılımın yüzde 20 dolayında kaldığını ve seçime tek parti, Cumhuriyet Halk Fırkası ile gidildiğini yazar. Seçimden önce, 16 Haziran 1927'de yapılan bir değişiklikle ordu mensuplarının aday olabilmesi için ordudan ayrılmaları şartı getirilmiş; Mustafa Kemal, İsmet Paşa ve Kâzım Karabekir emekliliklerini istemişti. Vikipedi'ye göre Mustafa Kemal, zaferden beş yıl sonra ilk kez İstanbul'a gelmiş ve oyunu Beşiktaş'ta kullanmıştı.

Meclis'in bu ilk günü, aynı yıl 15-20 Ekim'de okunan Nutuk'tan iki hafta kadar sonraya düşer. Günün bütün akışı, TBMM Zabıt Ceridesi'nin Devre III, İçtima Senesi I, Birinci İnikat kaydında yer alır. Bu yazıdaki ayrıntılar o kayda dayanır.

Sabah oturumu: yemin ve Riyaset Divanı

Birinci celse saat 9.40'ta açıldı. Muvakkat Reis, Trabzon mebusu Hasan Bey'di. Geçici kâtiplik görevini Emin Bey (Balıkesir), Ferit Celâl Bey (Urfa) ve Emin Arslan Bey (Denizli) yürütüyordu. Hasan Bey, Nizamname-i Dahili'nin ikinci maddesi ve Teşkilât-ı Esasiye Kanunu'nun 16. maddesi gereğince mebusların harf sırasıyla yemin etmesi gerektiğini bildirdi. Manisa mebusu Sabri Bey, daha kısa sürmesi için yemin metnini kâtibin okumasını ve herkesin "Vallahi" demesini önerdi; ancak Reis, metnin kürsüde olduğunu ve herkesin ayrı ayrı yemin etmesinin şart olduğunu söyledi. Yeminler Artvin seçim dairesinden başlayarak yapıldı.

Ardından Riyaset Divanı seçildi. Reis, bir reis, üç reis vekili, dört kâtip ve üç idare âmiri için ayrı ayrı oy verileceğini açıkladı. Sonuçlar şöyleydi: Meclis Reisliğine Karesi mebusu Kâzım Paşa (sonradan Özalp soyadını aldı) 264 oyla seçildi. Reis vekilliklerine Hasan Bey (Trabzon), İsmet Bey (Çorum) ve Refet Bey (Bursa) 277'şer oyla, idare âmirliklerine Tevfik Kâmil Bey (İstanbul), Şükrü Bey (Biga) ve Kâmil Bey (İzmir) 280'er oyla getirildi. Kâtipliğe ise Ruşen Eşref Bey (Afyonkarahisar), Necip Ali Bey (Denizli) ve Doktor Ali Bey (Rize) 273, İshak Refet Bey (Diyarbekir) 272 oyla seçildi. Zabıt, sandıktan sonradan bir oy daha çıktığını ve bu oyun hesaba katılmadığını da kaydeder.

Kâzım Paşa kürsüye geçince kısa bir teşekkür konuşması yaptı. Zabta göre Meclis Riyaseti gibi "pek mühim bir vazife" verildiği için müteşekkir olduğunu, bu güvene layık olmak için bütün dikkatiyle çalışacağını söyledi ve arkadaşlarını "hürmet ve muhabbetle" selamladı.

288 oy, oybirliği

Reisicumhur seçimi aynı celsede yapıldı. Kâzım Paşa usulü şöyle anlattı: Kürsüye bir kutu konacak, mebusların adları elifba sırasıyla okunacak, adı okunan oyunu kullanıp yerine dönecekti. Oylar Meclis salonunda, herkesin önünde, kurayla belirlenen dokuz mebus tarafından sayılacak ve sonuç Riyaset tarafından Reisicumhur'a bildirilecekti. Sayım için Yozgat mebusu Tahsin Bey, Ankara mebusu Ali Bey, Kırşehir mebusu Hazım Bey, Afyonkarahisar mebusu Ruşen Eşref Bey, Kocaeli mebusu Selâhattin Bey, Çanakkale mebusu Mehmet Bey, İstanbul mebusu Ahmet Rasim Bey, Kastamonu mebusu Hasan Fehmi Bey ve Kırşehir mebusu Lütfi Müfit Bey görevlendirildi.

Kâzım Paşa sonucu şu sözlerle açıkladı: "288 zat reye iştirak etmiştir. Muamele tamamdır. Gazi Mustafa Kemal hazretleri 288 rey ile müttefikan Reisicumhur intihap edilmiştir." Zabıt bu anı "şiddetli ve sürekli alkışlar" olarak kaydeder. Celse saat 12.40'ta kapandı.

Öğleden sonra: yemin

İkinci celse saat 14.00'te Kâzım Paşa'nın başkanlığında açıldı. Zabta göre Gazi Mustafa Kemal "şiddetli ve sürekli alkışlar arasında" Riyaset kürsüsüne geçti ve şu yemini etti: "Reisicumhur sıfatıyla Cumhuriyetin kanunlarına ve Hâkimiyet-i Milliye esaslarına riayet ve bunları müdafaa, Türk milletinin saadetine sadıkane ve bütün kuvvetimle sarf-ı mesai, Türk Devletine teveccüh edecek her tehlikeyi kemal-i şiddetle men, Türkiye'nin şan ve şerefini vikaye ve ilaya ve deruhde ettiğim vazifenin icabatına hasr-ı nefs etmekten ayrılmayacağıma vallahi."

Nutkun içeriği

Yeminin ardından kısa bir nutuk okundu. Zabıttaki asıl metin şu cümleyle başlar: "Büyük Millet Meclisinin muhterem azası, Türkiye Reisicumhurluğuna ikinci defa intihap olunmakla mübahiyim." Nutkun ana fikirleri şunlardır:

1. Ağır sorumluluk ve şükran. Reisicumhurluğun kendisinden "ne kadar ağır ve ciddi vazaif" beklediğini kalbinde ve vicdanında tamamen kavradığını söyler. Geçen yıllardaki "mütevaziane fakat sadıkane" çalışmaların takdir edildiğini gösteren bu yeni güveni, devlete ve millete hizmet ederek ödemeye çalışacağını belirtir. Türk milletine borçlu olduğu şükranı Meclis'e hitap ederek dile getirmeyi "mukaddes bir vazife" saydığını ekler.
2. Cumhuriyetin dört yılı. İstiklal, milliyet ve muzafferiyet esasları üzerinde yükselen Cumhuriyetin, dört yıldaki ıslahat ve gelişmeleriyle ne kadar sağlam esaslara dayandığını gösterdiğini söyler. Her esaslı değişiklikte tereddütlü zihinlerde doğabilecek endişelerin geçen yılların sonuçlarıyla tamamen dağıldığını ekler.
3. Siyasetin yönü. Cumhuriyetin iç ve dış siyasetinin gelecekte de "haysiyet, kuvvet ve istikamet" ile, Türk milletinin güçlerini onun refah ve gelişmesine yöneltmekle öne çıkacağını belirtir. Cumhuriyete ve milletin çıkarına yönelecek her kasta karşı her an savunmaya hazır olmayı, dışarıda dostluklara ve barışçı çalışmalara destek olmayı, içeride ise vatandaşların asayiş içinde çalışmasını "asıl gaye" olarak tarif eder.
4. Meclis'e övgü. Konuşmanın en çok bilinen cümlesi burada yer alır: "Büyük Millet Meclisi, Türk milletinin asırlar süren taharriyatının hulâsası ve onun bizzat kendisini idare etmek şuurunun canlı timsalidir." Ardından Türk milletinin kaderini Meclis'e verdiği günden beri "karanlıkları sıyırıp kaldırdığını" ve felaketlerden "milletlerin gözlerini kamaştıran güneşler ve zaferler" çıkardığını söyler.
5. Kapanış. Meclis üyelerini selamlar ve "naçiz bir ferdi olmakla mağrur" bulunduğu Türk milletine saadetler diler.

Oturum, Kâzım Paşa'nın ertesi gün saat 14.00'te toplanılacağını bildirmesiyle 14.30'da kapandı.