Sıhhiye Vekâleti ve Refik Saydam: 3 sayılı kanun, Samsun'a çıkan hekim, 14 yıllık bakanlık, memleket hastaneleri ve sağl

TBMM açıldıktan on gün sonra, 3 Mayıs 1920'de Ankara hükûmetinin ilk bakanlıkları kuruldu; bunlardan biri sağlık işlerine bakan Sıhhiye ve Muavenet-i İçtimaiye Vekâleti'ydi. Türkçe Vikipedi'ye göre bakanlık 3 sayılı kanunla kuruldu ve ilk bakanı Dr. Adnan (Adıvar) oldu. Cumhuriyet'in ilk on beş yılında bakanlığın adıyla en çok anılan isim ise Mustafa Kemal'le Samsun'a çıkan hekim Refik (Saydam) Bey'dir.

Samsun'a çıkan hekim

Türkçe Vikipedi'ye göre İbrahim Refik Saydam 8 Eylül 1881'de İstanbul'un Fatih semtinde doğdu. Fatih Askerî Rüştiyesi ve askerî idadiden sonra 22 Ekim 1905'te Askerî Tıbbiye'den tabip yüzbaşı olarak mezun oldu. Harbiye Nazırı Mahmut Şevket Paşa'nın emriyle 4 Ağustos 1910'da 11 hekim, 3 eczacı, bir kimyager ve 3 veteriner subaydan oluşan bir grupla Almanya'ya gönderildi ve Berlin Askerî Tıp Akademisi'nde kurs gördü. Balkan Savaşı başlayınca 26 Eylül 1912'de döndü.

Balkan Savaşı'nda Antalya'da ve Çatalca cephesinde koleraya karşı önleyici çalışmalar yaptı. 1914'te sahra genel sağlık müfettiş muavini olarak bir bakteriyoloji enstitüsü örgütledi; tifo, dizanteri, veba ve kolera aşıları ile tetanos ve dizanteri serumları burada üretildi ve Birinci Dünya Savaşı boyunca ordunun ihtiyacı karşılandı. Madde, tifüse karşı hazırladığı aşının tıp literatürüne geçtiğini de yazar.

19 Mayıs 1919'da 9. Ordu Sağlık Müfettiş Muavini olarak Mustafa Kemal'in maiyetinde Samsun'a çıktı. Müfettişlik karargâhı ile Havza, Amasya ve Sivas üzerinden Erzurum'a geldi. 8/9 Temmuz 1919 gecesi Mustafa Kemal askerlikten istifa edip karargâh lağvedilince Erzurum askerî hastanesine verilen görevi kabul etmedi ve ordudan ayrıldı; Erzurum ve Sivas kongrelerine katıldı.

Mebus ve bakan

Türkçe Vikipedi'ye göre 1920'de Doğubayazıt (Bayezid) mebusu olarak TBMM'ye girdi ve aynı zamanda Millî Savunma Vekâleti'ne bağlı Sıhhiye Dairesi'nin başkanlığını yaptı. 10 Mart 1921'de Meclis tarafından Sıhhiye ve Muavenet-i İçtimaiye Vekili seçildi ve bu görevi 20 Aralık 1921'e kadar sürdürdü. Cumhuriyet'in ilanından sonra 30 Ekim 1923'te Birinci İsmet Paşa Hükûmeti'nde Sağlık Bakanı oldu; 21 Kasım 1924'e kadar görevde kaldı. 4 Mart 1925'te Üçüncü İsmet Paşa Hükûmeti'nde yeniden bakan oldu ve bu görevi 25 Ekim 1937'ye kadar sürdürdü.

Bakanlığın ilkeleri

Türkçe Vikipedi'nin Sağlık Bakanlığı maddesine göre 1923-1937 arasındaki Refik Saydam döneminde şu ilkeler benimsendi: sağlık hizmetlerinin tek elden planlanması, koruyucu hekimliğin merkezî yönetime verilmesi, tıp eğitiminin teşvik edilip zorunlu hizmet getirilmesi ve bulaşıcı hastalıklarla dikey örgütlenme modeliyle mücadele edilmesi. Bu süreçte 1219 sayılı Tababet ve Şuabatı Sanatlarının Tarzı İcrasına Dair Kanun ile 1593 sayılı Umumi Hıfzıssıhha Kanunu yürürlüğe girdi ve Numune Hastaneleri açıldı.

Refik Saydam maddesine göre 1924'te Ankara'da, ardından Erzurum, Diyarbakır, Sivas ve başka illerde memleket hastaneleri ile doğum ve çocuk bakım evleri açıldı. Sağlık kursları, tıp öğrenci yurtları, 1928'de Hıfzıssıhha Enstitüsü ve Mektebi, İstanbul ve Ankara'da veremle savaş dispanserleri kuruldu. Madde, onun koruyucu sağlık hizmetlerini yaygınlaştırdığını, sıtma, verem ve trahomla mücadeleyi başlattığını ve sağlık alanında 51 yasa ve 18 tüzük çıkardığını yazar. Hıfzıssıhha Enstitüsü'nün forumda ayrı bir konusu olduğu için ayrıntısına burada girmiyoruz.

Sağlık envanteri

Aynı maddeye göre Saydam döneminin bir başka katkısı ülkenin sağlık envanterinin çıkarılmasıydı. Yaklaşık iki yıl süren, örneklemle seçilmiş yüzlerce köyde yapılan tarama ve anketlerle hazırlanan bu envanter, sağlık politikasının oluşturulmasına katkı sağladı. Soyadı Kanunu'ndan sonra "Saydam" soyadı ona Atatürk tarafından verildi. 1931-1938 arasında zaman zaman Millî Eğitim ve Maliye bakanlıklarına vekâlet etti.

Başbakanlık ve ölüm

Atatürk'ün ölümünden sonra Saydam İçişleri Bakanlığı ve CHP Genel Sekreterliği yaptı; Ocak 1939'da Celal Bayar'ın yerine başbakan oldu ve ölümüne kadar bu görevde kaldı. Türkçe Vikipedi, İkinci Dünya Savaşı sırasında Türkiye'nin "silahlı tarafsızlık" politikasının ağır savunma giderlerini onun hükûmetinin sıkı ekonomik önlemlerle karşılamaya çalıştığını yazar. 8 Temmuz 1942'de İstanbul'da öldü ve devlet töreniyle Ankara Cebeci Asri Mezarlığı'na defnedildi.