Ali Galip Olayı (Eylül 1919): Sivas Kongresi'ni dağıtma planı, Malatya'ya gelen Binbaşı Noel ve Damat Ferid hükûmetinin

Sivas Kongresi 4 Eylül 1919'da açıldığında, kongre salonundaki delegelerin pek azı aynı günlerde Malatya'da kongreyi dağıtmak için bir plan yürütüldüğünü biliyordu. Türkçe Vikipedi'nin Ali Galip Olayı maddesi bu girişimi, Sadrazam Damat Ferid Paşa hükûmetinin Elazığ Valisi Ali Galip Bey'in önderliğinde Sivas Kongresi'nin yapılmasını engellemeye, Mustafa Kemal Paşa'yı ortadan kaldırmaya, Heyet-i Temsiliye'yi ve Millî Mücadele'yi durdurmaya çalıştığı bir teşebbüs olarak tanımlar. Kaynağa göre olaya Ali Galip'in yanı sıra Malatya Mutasarrıfı Halil Bey, İngiliz istihbarat subayı Edward Noel ve Kürt Teali Cemiyeti kurucularından bazı aşiret reislerinin oğulları da katıldı.

Arka plan: Amasya'dan Erzurum'a kopan bağlar

Olayı anlamak için 1919 yazına bakmak gerekir. Türkçe Vikipedi'ye göre Mustafa Kemal Paşa 22 Haziran 1919'da imzaladığı Amasya Genelgesi'nde İstanbul hükûmetinin düşman devletlerin baskısı altında ve aciz durumda olduğunu, milletin istiklalini yine milletin azim ve kararının kurtaracağını ilan etmişti. Genelgede alınan kararlardan biri de Sivas'ta bir kongre toplanmasıydı. Hükûmet onun görevini bırakıp İstanbul'a dönmesini istedi; Mustafa Kemal bu çağrıya uymadı ve 8 Temmuz 1919 gecesi Harbiye Nazırı ile telgraflaşarak 9. Ordu Müfettişliğinden ve askerlikten ayrıldı. Erzurum Kongresi'ne sade bir delege olarak katıldı, orada başkan seçildi ve kongre sonunda seçilen Heyet-i Temsiliye'nin başkanı oldu.

Kaynağa göre İstanbul'daki İngiliz Yüksek Komiserliği, Anadolu'da işgale karşı yükselen hareketten endişe ettiğini Londra'ya rapor ediyordu. Müdafaa-i Hukuk ve Redd-i İlhak cemiyetlerini bir araya getiren Mustafa Kemal'in durdurulması, hem İngiltere'nin hem de Damat Ferid hükûmetinin çıkarına uygun düşüyordu. Madde, İngiltere'nin millî kuvvetlerin Bolşeviklerle birleşip Boğazları, Musul'u ve Kerkük'ü tehdit edeceğinden kaygılandığını da ekler.

Plan nasıl kuruldu?

Türkçe Vikipedi'ye göre Dahiliye Nazırı Adil Bey, 1 Eylül'de Ali Galip ile Sivas'a vali olarak gitmesi konusunda anlaştı. 3 Eylül 1919'da Dahiliye Nazırı Adil Bey ve Harbiye Nazırı Süleyman Şefik Paşa, Ali Galip Bey'e bir emirname verdiler. Emirde Ali Galip'in bölgedeki aşiretlerden güvenilir 100-150 silahlı süvari toplayıp Sivas'a gitmesi ve toplantıya meydan vermemesi isteniyordu. Kaynağa göre Ali Galip 1911'de askerliği bırakmıştı; görevi, mirlivalığa yükseltilme sözü karşılığında kabul etti.

Planın görünürdeki gerekçesi de hazırdı: Madde, sözde postayı soyanları takip etmek için toplanan silahlı ahalinin önce Malatya'da birleşip ardından Sivas üzerine yürüyeceğini anlatır. Böylece ne İstanbul hükûmeti ne de İngilizler doğrudan bir iş yapmış görünecek, bölgesel bir karışıklık sonucunda zaten görevinden ayrılmış bir Osmanlı paşası tutuklanacak, kongre de dağılacaktı.

İstanbul'daki toplantı ve Diyarbakır'daki hazırlık

Türkçe Vikipedi'ye göre Kürdistan Teali Cemiyeti'nin bazı ileri gelenleri, 1919 Temmuzunda İstanbul'da İngiliz Yüksek Komiser müşaviri Tom Hohler'in gözetiminde ve istihbarat subayı Noel'in katılımıyla bir toplantı yaptı. Madde, Cemil Paşazade Ekrem ile Bedirhanlı Celadet ve Kâmuran beylerin bu toplantıda bulunduğunu yazar.

Hazırlığın izleri haziranda Diyarbakır'da görülmüştü. Kaynağa göre 8 Haziran 1919'da Diyarbakır Vali Vekili Mustafa Bey, 9. Ordu Müfettişi Mustafa Kemal Paşa'ya bir telgraf çekerek bazı gençlerden oluşan bir cemiyetin, yanlarındaki İngiliz subayı Noel ile birlikte İngiliz koruyuculuğunda ayrı bir yönetim kurma propagandası yaptığını, bunun halk arasında tepki doğurduğunu ve cemiyet hakkında yasal kovuşturma başlatıldığını bildirdi. 13. Kolordu Kurmay Başkanı Halit Bey de Osmanlı subaylarının şifreli telgraflaşmasının yasak olduğu bir dönemde Noel'in, İstanbul hükûmetinden aldığı izin belgesiyle istediği kişilerle şifreli haberleşebildiğini rapor etti. Mustafa Kemal 15 Haziran'da verdiği cevapta, milletin bekası için herkesin birleştiği bir dönemde yabancı bir devletin koruyuculuğuna sığınan ve ülkeyi bölünmeye götürecek derneklerin dağıtılmasının yurtsever ve zorunlu bir görev olduğunu yazdı.

İngilizce Wikipedia'nın Edward Noel maddesi, bu subayın I. Dünya Savaşı'ndan sonra bölgede ayrı bir yönetim kurulmasını desteklediğini, bölgede uzun geziler yaptığını ve Bedirhan Bey ile Şeyh Ubeydullah'ın torunlarıyla iyi ilişkiler kurduğunu doğrular.

Malatya'da yedi Eylül gecesi

Türkçe Vikipedi'ye göre 6 Eylül 1919'da Celadet ve Kâmuran beyler ile Cemil Paşazade Ekrem, yanlarında Noel ve silahlı korumalarla Malatya'ya geldi. 15. Kolordu Komutanı Kâzım (Karabekir) Bey durumu Sivas'a bildirdi; Malatya'daki 12. Süvari Alayı'nın mevcudu az olduğu için gruba müdahale edilememişti. Kaynağa göre alayın elinde 10-15 silahlı er vardı; Noel'in grubu ise 20-25 silahlı adam ve bir İngiliz er ile onbaşıdan oluşuyordu.

7-8 Eylül gecesi Sivas'taki Mustafa Kemal ile Malatya'daki 12. Süvari Alayı Komutanı Cemal Bey arasında telgraflaşmalar sürdü. Madde, Mustafa Kemal'in olayın kimlerle yürütüldüğünü bu gece kavradığını, Cemal Bey'e ve telgraf müdürüne konuşmaları kimseye söylemeyeceklerine dair yemin ettirdiğini anlatır. 9 Eylül tarihli şifreli telgrafında da Malatya'ya gelen kişilerin adlarını, Ali Galip ile Mutasarrıf Halil Bey'in onlara katıldığını ve güya postayı vuranları izlemek için çevreden silahlı adam toplamaya kalkıştıklarını yazdı.

Plan nasıl bozuldu?

Mustafa Kemal'in emirleriyle çevre illerden Malatya'ya birlikler gönderildi. Türkçe Vikipedi, Nutuk'un belgeler bölümündeki telgrafa dayanarak Harput'tan 15. Alay Komutanı'nın makineli tüfekli bir müfrezeyle, Aziziye'den iki süvari bölüğünün ve Siverek'ten 12. Süvari Alayı'na bağlı bir bölüğün yola çıkarıldığını aktarır. Aynı belgelere göre İlyas Bey de katırlara bindirilmiş elli er ve iki makineli tüfekle Malatya'ya hareket etmişti.

Birliklerin yaklaştığını haber alan Ali Galip, Mutasarrıf Halil Bey, Noel ve beraberindekiler Malatya'yı terk ederek Kâhta yönüne kaçtı. Kaynağa göre mutasarrıf aceleyle ayrılırken evinde bir belgeyi unuttu; 16 Eylül'de Sivas'a bildirilen bu belgede Mustafa Kemal ve arkadaşlarının ortadan kaldırılması masraflarına karşılık altı bin lira alındığı yazıyordu. Maraş Jandarma Yüzbaşısı Faruk Bey kaçakları izledi ve bazı aşiretlerin Malatya'ya beş saat uzaklıktaki bir köyde toplanmaya başladığını rapor etti; bu haber 11-12 Eylül gecesi Sivas'a ulaştı. Plan, kongre sürerken dağıtılmış oldu.

Sonuç: Damat Ferid hükûmeti düşüyor

Türkçe Vikipedi'ye göre Mustafa Kemal olayı İstanbul'a duyurdu ve Damat Ferid Paşa hükûmetinin düşmesini sağladı; yerine 2 Ekim 1919'da Ali Rıza Paşa hükûmeti kuruldu. Yeni hükûmetin Anadolu'daki millî harekete daha ılımlı davrandığı söyleniyordu; Harbiye Nazırlığına getirilen Mersinli Cemal Paşa açıkça millî hareketin hükûmetteki temsilcisi olduğunu söylüyordu. Bu hükûmetle yapılan görüşmeler, bu dizinin başka bir yazısında anlatılan Amasya Protokolü'ne ulaştı.

Olay uluslararası yazışmalara da girdi. Kaynağa göre Mustafa Kemal, 24 Eylül 1919'da General Harbord başkanlığındaki Amerikan heyetine Heyet-i Temsiliye Başkanı sıfatıyla bir muhtıra sundu ve İngilizlerin Türklerle Kürtler arasında bir kardeş kavgası çıkarmaya çalıştığını, Noel adlı bir subayın uzun süre Diyarbakır'da bu amaçla çalıştığını yazdı. İstanbul'daki Amerikan Yüksek Komiseri Amiral Bristol de 30 Eylül 1919'da Washington'a gönderdiği telgrafta İngilizlerin milliyetçi hareketi bu yolla bastırmak istediğini bildirdi. Nutuk'ta da İngiliz rahip Frew'a yazılan bir mektup yer alır.

Neden önemli?

Ali Galip Olayı, Sivas Kongresi'nin hangi koşullarda toplandığını gösterir. Kongre bir yandan manda tartışmasını yürütürken, Heyet-i Temsiliye'nin başkanı aynı günlerde telgraf başında Malatya'daki birlikleri yönetiyordu. Olayın sonunda İstanbul'da hükûmet değişti ve Heyet-i Temsiliye, İstanbul'a karşı muhatap alınan bir kurul hâline geldi.