Mehmet Âkif'in Millî Mücadele yılları: Balıkesir hutbesi, Kastamonu Nasrullah Camii vaazı, Sebîlürreşâd ve Taceddin Derg

Mehmet Âkif Ersoy denince akla önce İstiklâl Marşı gelir. Oysa şair, marşı yazmadan önce bir yıla yakın Anadolu'yu dolaşan bir hatip, Ankara'da bir dergi çıkaran bir gazeteci ve Burdur'dan seçilmiş bir mebustu. Bu yazı Âkif'in Millî Mücadele'deki bu yönünü anlatır; marşın kabulü sitede ayrı bir başlıkta yer aldığı için burada kısaca anılır.

İstanbul'da azil

Türkçe Vikipedi'nin Mehmet Âkif Ersoy maddesine göre Âkif 1918'de Mekke Şerifi Ali Haydar Paşa'nın davetiyle Lübnan'a gitti ve oradayken Şeyhülislamlığa bağlı Dârü'l-Hikmeti'l-İslâmiye Cemiyeti başkâtipliğine atandı. Anadolu işgal edilip direniş başlayınca bu harekete katılmak istedi. Kaynağa göre Kurtuluş Savaşı'nı desteklediği için 1920'de cemiyetteki görevinden azledildi. Bu arada Sebîlürreşâd'ın İstanbul'daki idarehanesi, Anadolu'ya geçenlerle İstanbul'daki yakınları arasında gizli bir haberleşme merkezi hâline gelmişti.

Balıkesir'de hutbe

Âkif'in ilk büyük çıkışı Balıkesir'deydi. Mehmet Âkif Ersoy maddesine göre Balıkesir'e giderek Zağnos Paşa Camii'nde çok heyecanlı bir hutbe verdi; halkın beklenmedik ilgisi üzerine daha birçok yerde hutbe ve konuşmalar yaptı, ardından İstanbul'a döndü.

Ankara'ya varış ve Burdur mebusluğu

Türkçe Vikipedi'ye göre İstanbul'da rahat hareket edemeyen Âkif, oğlu Emin'i yanına alarak Anadolu'ya geçti. Sebîlürreşâd'ı Ankara'da çıkarması için Mustafa Kemal Paşa'dan davet gelmişti. Meclis'in açılışının ertesi günü, 24 Nisan 1920'de Ankara'ya vardı. Kaynak, Millî Mücadele'ye şair, hatip, seyyah, gazeteci ve siyasetçi olarak katıldığını yazar; bir süre sonra ailesini de yanına aldırdı.

Aynı günlerde Mustafa Kemal Paşa, Konya vali vekiline telgraf göndererek Âkif'in Burdur'dan mebus seçilmesini sağlamasını istedi. Kaynağa göre Haziran'da Burdur'dan, Temmuz'da Biga'dan seçildiği haberi Meclis'e ulaştı; Âkif Burdur'u tercih etti ve 1920-1922 arasında I. TBMM'de yer aldı. Meclis kayıtlarında adı "Burdur milletvekili ve İslam şairi" olarak geçer.

Konya'dan Kastamonu'ya

Ankara'da Âkif'e verilen ilk görev, Konya Ayaklanması'nı önlemek için halka öğüt vermek üzere Konya'ya gitmekti. Mehmet Âkif Ersoy maddesine göre büyük gayretine rağmen orada kesin bir sonuç alamadı ve Kastamonu'ya geçti.

Kastamonu'da Âkif'in en ünlü konuşması yapıldı. İngilizce Wikipedia'ya göre 19 Kasım 1920'de Kastamonu'daki Nasrullah Camii'nde verdiği ünlü vaazda Sevr Antlaşması'nı kınadı ve halkı inançları ve silahlarıyla Batılı sömürgecilere karşı mücadeleye çağırdı. Türkçe Vikipedi'ye göre vaazın metni Diyarbakır'da basıldı ve bütün vilayetlere ve cephelere dağıtıldı.

Konuşmanın yapıldığı yer de kendi başına bir tarih taşır. Türkçe Vikipedi'nin Nasrullah Camii maddesine göre cami 1506'da II. Bayezid döneminde Nasrullah Kadı tarafından köprü ve şadırvanıyla birlikte yaptırılmıştır ve Kastamonu'nun Osmanlı döneminden kalma en büyük camisidir. 1746'daki genişletmeyle altı kubbeden dokuz kubbeye çıkarılmıştır. 2018'de Darphane Genel Müdürlüğü Kültür Varlıkları Serisi'nin 8. parası olarak camiye bir hatıra parası bastı.

Sebîlürreşâd Anadolu'da

Türkçe Vikipedi'nin Sebîlürreşâd maddesine göre dergi 1908 Ağustos'unda Mehmet Âkif'in desteği ve Eşref Edip'in başyazarlığında Sırat-ı Müstakim adıyla çıkmaya başlamış, 183. sayıdan sonra Sebîlürreşâd adını almıştı; 1908-1925 arasında 641 sayı yayımlandı. Madde derginin Millî Mücadele yıllarında öncü bir rol oynadığını, Safahat'ın tamamına yakınının da bu dergide yayımlandığını yazar.

Mehmet Âkif Ersoy maddesine göre Âkif, Anadolu'ya geçerken Eşref Edip'e de arkasından gelmesini söylemişti. Eşref Edip derginin klişesini alarak İstanbul'dan ayrıldı. Âkif derginin 464-466. sayılarını Eşref Edip'le birlikte Kastamonu'da çıkardı; 464. sayı o kadar ilgi gördü ki birkaç kez basılıp Anadolu'ya ve orduya dağıtıldı. 467. sayıdan itibaren dergi Ankara'da çıktı. Kaynağa göre derginin etkisi o kadar büyüktü ki Türk halkları üzerindeki etkisinden çekinen Rusya, derginin ülkeye girişini yasakladı.

Taceddin Dergâhı

Ankara'da ev bulmak zordu. Türkçe Vikipedi'nin Mehmet Âkif Ersoy Müze Evi maddesine göre Âkif'e büyük hayranlık duyan Taceddin-i Veli Camii imamı Tevfik Hoca (Tevfik Çiftdoğan) onu karşıladı ve kiralık ev bulmanın çok zor olduğu o dönemde külliyedeki iki katlı ahşap yapıyı ona tahsis etti. Âkif, Burdur mebusu olduğu yıllarda günlerini bu evde geçirdi ve dostlarıyla Millî Mücadele meselelerini tartıştı.

Madde, İstiklâl Marşı'nın bu evde yazılmaya başlandığını, gece gelen ilhamı kaçırmamak için bazı dörtlüklerin mum ışığında dergâhın duvarlarına kazındığının anlatıldığını ve ünlü Bülbül şiirinin de burada yazıldığını belirtir. Marş 12 Mart 1921'de kabul edildi; Âkif ödül olarak verilen 500 lirayı Hilal-i Ahmer'e bağlı, kadın ve çocuklara iş öğreten ve cepheye elbise diken Dar'ül Mesai'ye bağışladı.

Ayrılış

Türkçe Vikipedi'ye göre İstiklâl Madalyası ile ödüllendirilen Âkif, 1922'de sağlık gerekçesiyle mebusluktan istifa etti. 1923'te Mısır Hıdivi Abbas Halim Paşa'nın davetini kabul ederek kışlarını Mısır'da geçirmeye başladı. Millî Mücadele'deki iki buçuk yılı ise camilerde verdiği vaazlar, Kastamonu ve Ankara'da çıkan dergi sayıları ve Taceddin'deki evle hatırlanır.