Fevzi Paşa'nın İcra Vekilleri Heyeti (1921-1922): Teşkilât-ı Esasiye'nin ilk hükûmeti

Meclis başkanından ayrı bir heyet başkanı

Büyük Millet Meclisi'nin ilk hükûmeti olan Birinci İcra Vekilleri Heyeti'ne Meclis Reisi sıfatıyla Mustafa Kemal Paşa başkanlık ediyordu. TBMM'nin "Hükümetler, Programları ve Genel Kurul Görüşmeleri" yayınındaki listeye göre bu heyetin görevi 24 Ocak 1921'de sona erdi. Aynı gün yürütmenin başına, o güne kadar Müdafaa-i Milliye Vekili olan Fevzi Paşa (Kozan mebusu, sonradan Çakmak soyadını aldı) getirildi. Değişikliğin hukuki dayanağı, Meclis'in 20 Ocak 1921'de kabul ettiği Teşkilât-ı Esasiye Kanunu'ydu. TBMM yayını, Meclis'e gelen yazıyı Zabıt Ceridesi'nden aynen aktarır.

26 Ocak 1921: "Malumat kabilindendir"

26 Ocak 1921 Çarşamba günkü oturuma İkinci Reis Vekili Hasan Fehmi Bey başkanlık ediyordu. Okunan tezkere, Fevzi Paşa imzasıyla gönderilmişti ve Teşkilât-ı Esasiye Kanunu'nun dokuzuncu maddesi uyarınca Heyet-i Vekile'nin 24 Ocak 1921'deki toplantısında "ittifak-ı ara ile", yani oybirliğiyle, Müdafaa-i Milliye Vekili Ferik Fevzi Paşa'nın İcra Vekilleri Heyeti Reisliğine seçildiğini bildiriyordu. Reis, bunun Heyet-i Vekile'ye ait bir mesele olduğunu ve Meclis'e yalnızca bilgi için sunulduğunu söyledi. Kângırı mebusu Neşet Bey seçimin ne zaman yapıldığını sordu; kâtip Feyyaz Âli Bey "yirmi dört kânunusanide" diye cevap verdi. Reis de "Bu hakkı Heyet-i Vekile'ye kanun vermişti" diyerek konuyu kapattı.

Bu kısa kayıt önemli bir farkı gösterir. Birinci heyette vekiller Meclis Genel Kurulu'nda tek tek oylanmış, heyetin başında ise Meclis Reisi bulunmuştu. Fevzi Paşa ise Meclis'te oylanmadan, vekiller arasından ve vekillerin kendi kararıyla seçilmişti. TBMM yayını, bu heyetin Meclis'e bir program sunmadığını da ayrıca not eder.

Kadro: kimler, ne zaman?

Yayındaki listeye göre heyetin ilk kadrosunda Umur-ı Şer'iye'de Mustafa Fehmi Efendi (Bursa), Dahiliye'de Refet Bey (İzmir), Hariciye'de Bekir Sami Bey (Amasya), Maliye'de Ahmet Ferit Bey (İstanbul), Maarif'te Hamdullah Suphi Bey (Antalya), Nafıa'da Ömer Lütfi Bey (Amasya), Sıhhiye ve Muavenet-i İçtimaiye'de Dr. Adnan Bey (İstanbul), Erkân-ı Harbiye-i Umumiye'de İsmet Bey (Edirne) vardı. Fevzi Paşa Müdafaa-i Milliye Vekâletini de sürdürüyordu. Adliye'de Celâlettin Arif Bey'in görevi 24 Ocak 1921'de bitmiş, 30 Ocak'ta Yusuf Kemal Bey Adliye Vekili olmuştu. İktisat Vekâleti ise Yusuf Kemal Bey'in ayrılmasından sonra 27 Şubat 1921'de Mahmut Celal Bey'e (Saruhan) geçti.

İlk aylarda başka değişiklikler de oldu. Dr. Adnan Bey'in Sıhhiye Vekâleti 2 Mart 1921'de sona erdi ve 10 Mart'ta Dr. Refik Bey (Bayazıt) bu göreve geldi. Dahiliye'de Refet Bey'in görevi 18 Mart 1921'de bitti, 21 Nisan'da yerine Ata Bey (Niğde) geçti. Hariciye Vekili Bekir Sami Bey'in görevi ise listede 8 Mayıs 1921 tarihinde sona erer; Hariciye Vekâletine Yusuf Kemal Bey getirildi.

19 Mayıs 1921: Meclis yeniden oy kullanıyor

Yayındaki tarihlere göre vekillerin çoğunun görevi 16 Mayıs 1921'de kesilir ve 19 Mayıs'ta yeniden başlar. 19 Mayıs 1921 Perşembe günkü oturumda Reis Vekili Dr. Adnan Bey, Meclis Reisi Mustafa Kemal imzalı bir tezkere okuttu. Tezkerede, "Heyet-i Vekile'den istifa edenlerin yerlerine" her vekâlet için gösterilen adaylardan birinin seçilmesi isteniyordu. Adaylar şöyleydi: Şer'iye için Mustafa Fehmi Efendi, Hacı Tevfik Efendi ve Hüseyin Hüsnü Efendi; Müdafaa-i Milliye için Fevzi Paşa, Kâzım Karabekir Paşa ve Refet Paşa; Nafıa için Ömer Lütfi Bey ve İhsan Bey; Adliye için Refik Şevket Bey, Abdullah Azmi Efendi ve Hafız Mehmed Bey; Maarif için Hamdullah Suphi Bey, Hamdi Bey ve Veli Bey; Dahiliye için Ata Bey ve Haydar Bey; Maliye için Hasan Bey ve Ferid Bey; Sıhhiye için Doktor Refik Bey, Fikret Bey ve Emin Bey; İktisat için Mahmud Celal Bey ve İsmet Bey (Çorum).

Sonuçlar aynı gün açıklandı. Oylamaya 212 mebus katılmış, 44 kişi çekimser kalmıştı. Şer'iye'ye Mustafa Fehmi Efendi 149, Müdafaa-i Milliye'ye Fevzi Paşa 156, Adliye'ye Refik Şevket Bey 122, Maliye'ye Hasan Bey (Trabzon) 142, Dahiliye'ye Ata Bey 147, İktisat'a Mahmud Celal Bey 144, Maarif'e Hamdullah Suphi Bey 136, Nafıa'ya Ömer Lütfi Bey 149 ve Sıhhiye'ye Doktor Refik Bey 152 oyla seçildi. Diğer adaylardan Abdullah Azmi Efendi Adliye için 24 oy almış; Refet Paşa ile Kâzım Karabekir Paşa'nın Müdafaa-i Milliye için aldıkları oy ise 3 ve 1'de kalmıştı. Zabıtta bu sonuçların ardından "Allah muvaffak buyursun" sesleri yükseldiği yazılıdır.

Kadrodaki diğer değişiklikler

TBMM listesindeki diğer değişiklikler şunlardır. Dahiliye'de Refet Bey 30 Haziran 1921'de yeniden göreve geldi; Ali Fethi Bey (İstanbul) ise 10 Ekim 1921'den heyetin sonuna kadar Dahiliye Vekili olarak kaldı. Nafıa'da Ömer Lütfi Bey'in görevi 12 Kasım 1921'de sona erdi; Hüseyin Rauf Bey (Sivas) 17 Kasım 1921'den 7 Ocak 1922'ye kadar bu görevde bulundu, ardından Fevzi Bey (Diyarbekir) geldi. Maarif'te Hamdullah Suphi Bey'in yerini 19 Kasım 1921'de Mehmet Vehbi Bey (Karesi) aldı. Sıhhiye'ye 24 Aralık 1921'de Dr. Rıza Nur Bey getirildi. İktisat'ta önce Sırrı Bey (İzmit), sonra 11 Mayıs 1922'de Hasan Hüsnü Bey (Trabzon) görev yaptı. Maliye'de Hasan Bey'in yerini 24 Nisan 1922'de Hasan Fehmi Bey (Gümüşane) aldı. Şer'iye'de ise Mustafa Fehmi Efendi'nin yerine 11 Mayıs 1922'de Abdullah Azmi Efendi (Eskişehir) geçti.

Sonrası: Rauf Bey'in heyeti

Heyetin görevi 9 Temmuz 1922'de sona erdi. 12 Temmuz 1922'deki oturumda bu kez heyet reisi de Meclis Genel Kurulu'nda oylandı. Oylamaya katılan 204 mebustan iki çekimsere karşılık 197 oyla Hüseyin Rauf Bey seçildi. Fevzi Paşa aynı oturumda 200 oyla Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Riyasetine seçildi. Müdafaa-i Milliye'ye 105 oyla Kâzım Paşa (Karesi), Hariciye'ye ise 198 oyla Yusuf Kemal Bey getirildi.