Ali Fethi Bey'in İcra Vekilleri Heyeti (14 Ağustos - 27 Ekim 1923) ve 5 Eylül programı

Cumhuriyetten önceki son hükûmet

TBMM'nin "Hükümetler, Programları ve Genel Kurul Görüşmeleri" adlı yayını, Ali Fethi Bey'in başkanlığındaki heyeti "IV. İcra Vekilleri Heyeti (Ali Fethi Bey Hükümeti)" başlığıyla verir. Yayındaki listeye göre heyet 14 Ağustos 1923'ten 27 Ekim 1923'e kadar görevde kaldı. Bu iki buçuk aylık dönem, Lozan Antlaşması'nın imzalanmasından (24 Temmuz 1923) hemen sonraya ve Cumhuriyetin ilanından (29 Ekim 1923) hemen önceye düşer. Heyet, ikinci dönem Büyük Millet Meclisi'nin ilk hükûmetiydi.

Türkçe Vikipedi'ye göre heyetin kurulmasının sebebi, önceki reis Rauf Bey'in (Orbay) istifasıydı. Vikipedi, Rauf Bey'in Lozan Antlaşması'ndan hoşnut olmadığını yazar ve yeni heyetin, Türk ve Rum nüfusunun mübadelesi için kurulan Mübadele, İmar ve İskân Vekâleti dışında büyük ölçüde öncekinin aynısı olduğunu belirtir.

Kadro

TBMM listesine göre Ali Fethi Bey (İstanbul) hem İcra Vekilleri Heyeti Reisi hem de Dahiliye Vekiliydi. Hariciye'de İsmet Paşa (Edirne), Müdafaa-i Milliye'de Kâzım Paşa (Karesi), Maarif'te İsmail Safa Bey, Sıhhiye'de Rıza Nur Bey (Sinop), Maliye'de Hasan Fehmi Bey (Gümüşhane), Adliye'de Seyit Bey (İzmir), Nafıa'da Fevzi Bey (Diyarbakır) görev yapıyordu. Erkân-ı Harbiye-i Umumiye Reisi Fevzi Paşa (Kozan) da listede yer alır. Şer'iye Vekâletinde Musa Kâzım Efendi (Konya) 29 Ağustos'a kadar kaldı; yerine Mustafa Fevzi Efendi geldi. İktisat'ta ise Mahmut Esat Bey'in (İzmir) yerini 24 Eylül 1923'te Hasan Bey aldı.

Listenin son satırı yeni bir vekâlettir: Mübadele, İskân ve İmar Vekili Mustafa Necati Bey (İzmir), 20 Ekim 1923. Bu vekâlet, Lozan'da kabul edilen nüfus mübadelesini yürütmek için kurulmuştu. Mustafa Necati Bey'in bu görevdeki ilk dönemi, heyetin sona ermesiyle yalnızca bir hafta sürdü.

5 Eylül 1923: Bütçe önce gelir

TBMM yayını, Zabıt Ceridesi'nin Devre 2, Cilt 1, 14. İçtima kaydından heyetin programını aynen aktarır. 5 Eylül 1923 Çarşamba günü Birinci Reis Vekili Mehmed Sabri Bey'in başkanlığındaki oturumda kürsüye çıkan Ali Fethi Bey, programın Meclis'in gerekli gördüğü ekleme ve değişikliklere açık olduğunu söyleyerek söze başladı.

Programın ilk ve en uzun bölümü maliyeydi. Fethi Bey'e göre her türlü ıslahat bütçeye dayanmalıydı; en önemli ıslahat da bütçeyi denkleştirmekti. Yeni Türkiye Devleti kurulana kadar memleketin "hiç bütçesiz" idare edildiğini, gelirlerin gelişigüzel harcandığını ve açıkların dış borçlarla kapatıldığını, bugünkü neslin bu borçların faizleri yüzünden "gayet ağır bir bar-ı malî" altında bırakıldığını söyledi. Bu yüzden heyet, 1340 malî yılı için denk bir bütçeyle Meclis'e gelmeyi ilk vazife sayıyordu.

Programdaki somut maliye önlemleri şunlardı:
1. Aşar vergisi yüzde on iki buçuktan yüzde ona indirilecekti. Fethi Bey, aşarın köylü üzerinde "pek ağır" bir vergi olduğunu ve çiftçide fazla toprak ekme hevesi bırakmadığını söyledi. Vergideki azalmanın açığı dolaylı vergiler ve bazı inhisarlara yapılacak zamlarla kapatılacaktı.
2. Haksızlıklar içerdiği belirtilen Temettü Kanunu değiştirilecekti.
3. Kurtuluş Savaşı'ndaki tekâlif-i harbiye ve nakil araçları borçları ödenecek, bunun için Meclis'ten ödenek istenecekti.
4. Osmanlı Devleti'nden kalan borçlar için genel bir mahsup kanunu hazırlanmıştı; kalan borçların Hazine tahvilleriyle kapatılması düşünülüyordu.
5. Ziraat Bankası'nın güçlendirilmesi için ödenek istenecekti.
6. Dış borçlar, Lozan Konferansı'nda açıklanan esaslar dairesinde düzenli biçimde ödenecekti.
7. Uzmanlık gerektiren işler için yabancı uzmanların getirilmesi düşünülüyordu.

İç işler: asayiş, nüfus kütükleri, idari bölünüş

İç siyasette öncelik asayişti. Fethi Bey, Meclis'e sunduğu Men-i Şekavet Kanunu'nun bir an önce yasalaşmasını istedi. Jandarmanın ıslahı ve jandarma müfettişlikleri kurulması, İzmir, İstanbul, Adana, Edirne, Bursa, Konya ve Sivas'ta jandarma karakol mektepleri açılması, Anadolu'da bir polis mektebi kurulması da programdaydı. Hapishanelerin ıslahı için Ankara'da yeni bir hapishane yapılacak, Bursa'da Yunanlılar tarafından yakılan hapishane yeniden inşa edilecekti.

Programın en ayrıntılı kısımlarından biri nüfus kayıtlarıydı. Fethi Bey, Avrupa devletlerinin iki asır önce nüfus sicillerine önem verdiğini, Osmanlı'daki nüfus nizamnamelerinin ise bu işi başaramadığını söyledi. Savaşlar ve işgaller yüzünden nüfus kayıtları yok olmuş, bütünüyle ya da kısmen sicilsiz kalmış 118 kazada sicil kurulması için bir kanun tasarısı hazırlanmıştı. Kayıtlar düzene girdikten sonra "ihsai bir tahrir-i nüfus", yani istatistiğe dayanan bir nüfus sayımı yapılacaktı. Ayrıca Teşkilât-ı Esasiye Kanunu'na uygun biçimde coğrafi durum, iktisadi ilişkiler, nüfus ve gelir dikkate alınarak idari bölünüşün değiştirilmesi, bazı livaların kazaya dönüştürülmesi tasarlanıyordu.

Maarif: on iki madde

Maarif bölümü on iki maddelik bir liste hâlindeydi. Öne çıkan maddeler şunlardı: genel eğitimde birlik, meslek eğitiminde uzmanlaşma; halk için gece dersleri ve çırak mektepleri; yetenekli ama yoksul gençlerin orta ve yüksek mekteplerde desteklenmesi ve Avrupa'ya gönderilmesi; liselere parasız yatılı öğrencilerin müsabaka ile alınması; ilköğretim mecburiyetinin genelleştirilmesi; kadınların eğitimine erkeklerinki kadar önem verilmesi ve kız liseleri ile darülmuallimat açılması; Hars Müdüriyeti'nin genişletilmesi ve millî müzeler kurulması. Programa göre ders araçlarının temini için Avrupa'ya üç kişilik bir heyet gönderilmişti.

Nafıa ve adliye

Nafıa bölümünde Fethi Bey, bayındırlık ödeneğinin 1338 yılına göre 6,7 katına çıkarılacağını söyledi. Doğu Anadolu'da dört bin küsur kilometrelik demiryolu için bir önceki yıl bir Amerikan şirketine imtiyaz verildiğini ve inşaata yakında başlanacağı bilgisinin geldiğini aktardı. Bütçe açığı için dış borca kesin olarak karşı olan heyetin, bir nehrin temizlenmesi veya bir bataklığın kurutulması gibi belirli bir bayındırlık işi için borç almaya hazır olduğunu da ekledi. İzmir'de ve Elazığ'da küçük fen memurları için birer mektep açılacaktı. Adliye bölümünde ise usul kanunlarının ve Mecelle'nin acil maddelerinin değiştirilmesi için komisyonların çalışmaya devam edeceği belirtiliyordu.

Heyetin sonu

TBMM listesine göre heyetin görevi 27 Ekim 1923'te sona erdi. İki gün sonra, 29 Ekim 1923'te Cumhuriyet ilan edildi ve "İcra Vekilleri Heyeti" dönemi kapandı; TBMM yayını sonraki hükûmetleri "Bakanlar Kurulu" başlığıyla sayar.