Ankara Garı (30 Ekim 1937): 1892'deki ilk istasyondan Şekip Akalın'ın gar kompleksine

Ankara'nın başkent olarak büyümesi, büyük ölçüde demiryoluna bağlıydı. Millî Mücadele'de cepheye asker taşıyan hat, Cumhuriyet'in ilk yıllarında Ankara'yı İstanbul'a bağlayan ana yol oldu. Bugün Ulus'taki Ankara Garı binası, Cumhuriyet'in onuncu yıldan sonraki mimari hamlesinin en tanınan örneklerinden biridir. Bu notta garın üç binasını, kurucu şirketten TCDD'ye uzanan sahiplik zincirini ve 1937 binasının yapımını topluyoruz.

Arka plan: Anadolu demiryolu ve ilk istasyon

Türkçe Vikipedi'ye göre garın ilk binası, Chemins de Fer Ottomans d'Anatolie (Osmanlı Anadolu Demiryolları, CFOA) şirketi tarafından yapıldı ve 31 Aralık 1892'de hizmete girdi. O yıllarda Ankara, İstanbul-Haydarpaşa - Ankara hattının bitiş noktasıydı. Bu ilk istasyon, bugün Ankara Garı'nın içinde kalan ve "Direksiyon Binası" diye anılan yapıdır.

İngilizce Wikipedia, I. Dünya Savaşı yıllarını da anlatır: CFOA bu dönemde Filistin ve Mezopotamya cephelerine savaş malzemesi taşıdığı için 1914-1918 arasında Ankara istasyonunda yolcu seferi yoktu, yük taşımacılığı da çok azdı. Savaştan sonra şirket İngiliz askerî denetimine girdi; ama Millî Mücadele'nin önderleri Ankara'yı ve hattın bir kısmını ele geçirdi. Kurtuluş Savaşı sırasında hat, Ankara'dan Eskişehir yakınlarındaki cepheye asker taşıdı.

Akış: sahiplik zinciri

Savaştan sonra İstanbul-Ankara yolcu seferleri yeniden başladı. İngilizce maddeye göre CFOA hattı Kayseri'ye kadar açtı ve Ankara artık son durak olmaktan çıktı. Sahiplik ise birkaç adımda devlete geçti.

• Türkçe maddeye göre CFOA 1924'te ilk devlet demiryolu şirketi olan Anadolu-Bağdat Demiryolları (CFAB) tarafından idare edilmeye başlandı.
• 1927'de CFAB devletleştirildi ve işlettiği hatlar ile istasyonlar Devlet Demiryolları ve Limanları İdaresi'nin (DDYL) denetimine girdi.
• 1929'da DDYL'nin yerini, o sıralar adı Devlet Demiryolları Umum Müdürlüğü olan TCDD aldı.

İngilizce maddeye göre 1927'de Uluslararası Yataklı Vagonlar Şirketi'nin (CIWL) işlettiği Anadolu Ekspresi, İstanbul'dan Ankara'ya gece seferi yapan başlıca tren olarak sefere başladı.

İkinci istasyon (1926)

Türkçe maddeye göre 1 Şubat 1926'da Ankara'nın tren istasyonu binası, yeni yerine, bugün Atatürk Orman Çiftliği arazisinde kalan bir noktaya yapılıp açıldı. Bu istasyon bugün banliyö hattının Gazi Tren İstasyonu olarak kullanılıyor.

Mevcut bina: 1934-1937

Türkçe maddeye göre Cumhuriyet'in ilk yıllarında Ankara'yı görkemli bir başkent yapma çalışmaları arasında şehre yeni bir gar binası yapmak da vardı. Şekip Akalın maddesi, Bayındırlık Bakanlığı'nın 19. yüzyıl sonunda yapılmış eski istasyon binasının yetersiz kalması üzerine yeni bir proje kararı aldığını, 1934'te bakanlıkta memur olan Şekip Akalın'a Avrupa'daki başarılı gar uygulamalarını inceleme görevi verildiğini yazar. Proje 1935'te tamamlandı.

Akalın garı yalnızca bir istasyon olarak değil; gar gazinosu, lojmanlar ve idari binalarla birlikte büyük bir kompleks olarak tasarladı. İnşaatı Abdurrahman Naci Demirağ üstlendi; kontrolü Devlet Demiryolları Yol Dairesi Reis Muavini Alaettin Arısan yaptı.

Kişiler

• Şekip Akalın (1910-1976): Erzurum doğumlu mimar. Akalın maddesine göre Ankara Garı dışında hiçbir tasarımda adı geçmez; Bayındırlık Bakanlığı'nda çalıştığı için bazılarınca "memur-mimar" diye nitelenir.
• Abdurrahman Naci Demirağ: Garın müteahhidi.
• Alaettin Arısan: Devlet Demiryolları Yol Dairesi Reis Muavini; inşaatın kontrolü.

Mimari

Türkçe Vikipedi binada 1930'ların neoklasik anıtsal sütun düzeni ile merdiven kulelerinin yuvarlatılmış hatlarının birleştiğini yazar; İngilizce Wikipedia binayı art deco olarak tanımlar. Yapının betonarme taşıyıcı sistemi dışarıdan Ankara taşıyla kaplıdır. Giriş kütlesindeki, iki cepheden ve tepeden ışık alan orta holün üstü 23 metre uzunluğunda çelik bir makasla geçilmiştir. Çatı bitimi ve pencere altlarındaki yatay bordürler ile dikey merdiven pencereleri dönemin mimarlık özellikleri arasındadır. Giriş kapılarındaki krom kaplı metal öğeler ve mermer turnikeler sadelikleri ve ayrıntılarıyla dikkat çeker. Trenyoluna bitişik platformun üstü sonradan çelik ve camdan bir örtüyle kapatıldı.

Sonrası ve rakamlar

İngilizce maddeye göre TCDD diğer şehirlere hat döşedikçe Ankara'dan yeni seferler başladı: 1939'da İzmir'e 9 Eylül Ekspresi ve Kars'a Doğu Ekspresi, 1944'te Diyarbakır ve Kurtalan'a Güney Ekspresi. Türkçe maddeye göre istasyon 1972'de elektrifikasyonla yenilendi; 1972-2016 arasında Sincan-Kayaş banliyö trenlerine hizmet verdi, Başkentray projesi kapsamında 11 Temmuz 2016'da banliyö kısmı kapatıldı ve 12 Nisan 2018'de yeniden açıldı. Gar 2005'te TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası'nın "50. Yılda 50 Eser" listesine girdi.

İngilizce madde istasyonda 6 peron ve 13 hat bulunduğunu yazar; 8-13 numaralı hatlar yalnızca yüksek hızlı trenlere ayrılmıştır ve 2016'da bunların üstünde açılan Ankara Tren Garı binasının altında kalır.

Bugünkü anlamı

Ankara Garı, demiryolunun Ankara'yı nasıl başkent yaptığının taştan bir kaydıdır: 1892'deki şirket istasyonu, 1926'daki geçici bina ve 1937'de devletin kendi mimarına yaptırdığı kompleks. Zafer Anıtı'nın Ankara'ya trenle gelenlerin ilk göreceği şekilde konduğunu düşünürsek, gar ile Ulus Meydanı aynı anlatının iki ucudur. Görseller 1937 binasını ve 1940'larda garın, gar gazinosu ile Devlet Demiryolları binasının birlikte görünüşünü gösterir.