İngiliz Muhipleri Cemiyeti (20 Mayıs 1919): Nutuk'taki "iki yüzlü" dernek, Rahip Frew

Mütareke İstanbul'unda bir dernek

Mondros Mütarekesi'nden sonraki İstanbul'da gizli ve açık pek çok dernek ve parti kuruldu. Türkçe Vikipedi'ye göre bunlardan İngiliz Muhipleri Cemiyeti (İngiliz Dostları Derneği) 20 Mayıs 1919'da kuruldu ve İngiliz mandasını hararetle savunan mandacı bir dernek olarak tanındı. Kuruluş tarihi, Yunan ordusunun İzmir'e çıkmasından beş gün, Mustafa Kemal'in Samsun'a çıkmasından bir gün sonrasına denk gelir.

Atatürk Nutuk'ta bu derneğe birinci bölümde, Millî Mücadele başlarken memleket içindeki ve İstanbul'daki düşman kuruluşları anlattığı yerde ayrı bir kesim ayırır. Kesim şu cümlelerle başlar:

"İstanbul'da, muhtelif maksatlarla hafî ve alenî olmak üzere de, birtakım fırka veya cemiyet unvanı altında teşekküller vardı.
İstanbul'da mühim addolunacak teşebbüslerden biri İngiliz Muhipleri Cemiyeti idi."

"Bu isimden, İngilizlere muhip olanların teşkil ettiği bir cemiyet anlaşılmasın!"
Atatürk'ün derneği tanımlayışı adının tersine bir yorumla başlar. Ona göre bu dernek, İngilizleri sevenlerin değil, kendi şahıslarını ve çıkarlarını sevenlerin, bu çıkarları Lloyd George hükümeti aracılığıyla İngiliz himayesi altında korumayı umanların kuruluşudur. Atatürk bu kişilerin, İngiltere'nin Osmanlı Devleti'ni bir bütün olarak koruyup himaye etmek isteyip istemeyeceğini bir kez olsun düşünüp düşünmediklerini sorgular.

Üyeler konusunda Nutuk'taki liste dikkat çekicidir:

"Bu cemiyete intisap edenlerin başında Osmanlı pâdişâhı ve hâlife-i rûy-i zemin unvanını taşıyan Vahideddin, Damat Ferit Paşa, Dahiliye Nezareti'ni işgal eden Ali Kemal, Âdil ve Mehmet Ali Beyler ve Sait Molla bulunuyordu."

Atatürk derneğin içinde İngiliz uyruklu bazı maceraperestlerin de bulunduğunu, örnek olarak Rahip Frew'u verir ve yapılan işlerden anlaşıldığına göre derneğin başkanının Rahip Frew olduğunu yazar.

Açık yüz ve gizli yüz

Nutuk'a göre derneğin iki ayrı yüzü vardı:

"Biri alenî cephesi ve medenî teşebbüsâtla, İngiliz himayesini talep ve temîne ma'tûf mahiyeti idi. Diğeri hafî ciheti idi. Asıl faaliyet bu cihette idi."

Atatürk'e göre memleket içinde örgütlenerek isyan ve ihtilal çıkarmak, millî şuuru felce uğratmak ve yabancı müdahalesini kolaylaştırmak gibi girişimler bu gizli kol tarafından yönetiliyordu. Sait Molla'nın derneğin açık çalışmalarında olduğu gibi gizli çalışmalarında da Frew'dan daha çok rol oynadığını yazar ve bu dernek hakkında söylediklerinin ileride göstereceği belgelerle daha açık anlaşılacağını ekler.

Türkçe Vikipedi de derneği benzer biçimde anlatır: maddeye göre dernek İngilizlerden para yardımı aldı, Anadolu'da karışıklık çıkarmayı ve Kurtuluş Savaşı'nı engellemeyi amaçladı, Hürriyet ve İtilaf Fırkası ile iş birliği yaptı. Madde, Marmara ve Ege'de çıkan isyanlar dahil Konya-Bozkır ayaklanmaları ve Konya'daki Delibaş Mehmet isyanında derneğin büyük rolü olduğunu, yayın organının "İstanbul" gazetesi olduğunu da yazar. Aynı maddeye göre İstanbul'un işgalinden sonra kentin zenginleri ve ileri gelenlerinin bir kısmı, durumlarını korumak ve işgalden yarar sağlamak için derneğe üye oldu.

Sait Molla'nın mektubu

Nutuk'un üçüncü bölümünde, Sivas'taki Şeyh Recep olayı anlatılırken dernekle ilgili somut bir ayrıntı geçer. Atatürk, ileride sunacağı belgeler arasında Sait Molla'nın Rahip Frew'a yazdığı 24 Teşrinievvel (Ekim) tarihli bir mektup bulunduğunu ve Molla'nın Frew'a şunu sorduğunu aktarır: "Sivas vakasını nasıl buldunuz? Biraz düzensiz ama yavaş yavaş düzelecek." Atatürk bu cümleyi, Sivas'taki telgraf girişiminin İstanbul'daki bu çevreyle bağlantısının göstergesi olarak sunar.

Frew'a yazılan mektup

Nutuk'ta "Mister Frew'a yazdığım mektup" başlıklı ayrı bir kesim vardır. Atatürk, isyanların ve kışkırtmaların kaynağının Rahip Frew'un zihninde toplandığını tahmin ettiklerini, Frew'u bir süre olsun durdurmaya ve uzaklaştırmaya vesile olur düşüncesiyle kendisine bizzat bir mektup yazdığını anlatır. Frew ile İstanbul'da bir iki kez görüşüp tartıştığını, mektubu Fransızca gönderdiğini söyler ve Türkçesini verir.

Mektup, Mösyö Martin aracılığıyla yapılan görüşmelerin anısını memnuniyetle sakladığını söyleyerek nazik bir dille başlar, ama hemen sertleşir. Mustafa Kemal, yıllarca bu memlekette yaşamış birinin Türkler hakkında doğru fikirlere sahip olmasını umduğunu, oysa İstanbul'da temas ettiği bazı gafil ve çıkarcı kişilerin onu yanlış yollara sürüklediğini yazar. Sait Molla ile birlikte hazırlanıp uygulanmaya başlanan planın İngiliz milletince kınanmayı hak edecek nitelikte olduğunu söyler ve Adapazarı ile Karacabey olaylarını örnek gösterir. Mektupta İngiliz subayı Nowill'in Diyarbakır ve Malatya'daki girişimleri de anılır ve Sait Molla aracılığıyla Adapazarı'na gönderildiği bildirilen iki bin liranın vaat edilen sonucu vermediği hatırlatılır.

Mektubun en dikkat çekici kısmı, padişahın adının bu işlere karıştırılmasıyla ilgilidir. Mustafa Kemal, Frew ile temas eden kişilerin Osmanlı padişahını da bu çalışmalarda ortak gibi göstermesinin çok tehlikeli olduğunu, padişahın sorumsuz ve tarafsız olduğunu yazar. Mektup şu cümlelerle biter:

"Fakat bu hususta garabeti itibariyle şunu da arz etmek mecburiyetindeyim ki zât-ı âlileri silk-i ruhaniye mensup iken siyaset manevralarında, ale'l-husus mukateleye müncer olacak vaziyetlerde rolör olmak sevdasında bulunmamalıydınız."

Yani bir din adamı olarak siyasi manevralarda, özellikle de birbirini öldürmeye varacak durumlarda rol almaya heves etmemesi gerektiğini söyler. Görüşmelerinde onu bir siyaset adamı olarak değil, insanlığa hizmet eden ve adaleti seven erdemli biri olarak gördüğünü, ne kadar yanıldığını son aldığı güvenilir bilgilerin doğruladığını ekler.

Mandacılık tartışmasındaki yeri

İngiliz Muhipleri Cemiyeti, 1919'da tartışılan kurtuluş seçeneklerinden birinin örgütlü temsilcisiydi. Atatürk Nutuk'un aynı bölümünde, o günlerde ortaya atılan çarelerden birinin İngiltere himayesini istemek, bir başkasının Amerikan mandasını istemek olduğunu anlatır. Dernek birinci yolun savunucusuydu. Nutuk'un bu kısa kesimi, Millî Mücadele'nin yalnızca işgal kuvvetlerine karşı değil, İstanbul'daki bu tür kuruluşlara karşı da yürütüldüğünü göstermek için yazılmıştır. Türkçe Vikipedi'ye göre Anadolu'da millî kuvvetlerin hâkimiyeti kurulunca dernek de etkisini yitirdi ve siyaset sahnesinden silindi.