#1Cumhuriyet'in ilk on yılında Ankara'da kurulan kurumların çoğu bakanlık ya da okuldu. Hıfzıssıhha Enstitüsü ise farklı bir işe girişti: ülkenin aşısını ve serumunu kendisi üretmek. Bu not, Türkçe Wikipedia'daki Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı ve Refik Saydam maddelerine dayanıyor.
Arka plan: cephedeki bakteriyolog
Refik Saydam maddesine göre Saydam 8 Eylül 1881'de İstanbul Fatih'te doğdu ve 22 Ekim 1905'te Askerî Tıbbiye'den tabip yüzbaşı olarak mezun oldu. 1910'da Mahmut Şevket Paşa'nın emriyle hekim, eczacı, kimyager ve veterinerlerden oluşan bir grupla Almanya'ya gönderildi ve Berlin Askerî Tıp Akademisi'nde eğitim gördü. Balkan Savaşı çıkınca 1912'de döndü; Antalya'da ve Çatalca cephesinde kolerayı önleme çalışmaları yaptı.
Maddeye göre 1914'te sahra genel sağlık müfettiş muavinliği sırasında bir bakteriyoloji enstitüsü örgütledi; tifo, dizanteri, veba ve kolera aşıları ile tetanos ve dizanteri serumları burada üretildi ve Birinci Dünya Savaşı boyunca ordunun ihtiyacı karşılandı. Madde, onun tifüse karşı hazırladığı aşının tıp literatürüne geçtiğini ve hem Alman ordusunda hem Kurtuluş Savaşı'nda kullanıldığını yazar.
Samsun'dan Sağlık Vekâletine
1919'da 9. Ordu Sağlık Müfettiş Muavini olarak Mustafa Kemal Paşa'nın yanında Samsun'a çıktı; Erzurum ve Sivas kongrelerine katıldı. 1920'de Meclis'e mebus seçildi ve Millî Savunma Vekâleti'ne bağlı Sıhhiye Dairesi başkanı oldu. 10 Mart 1921'de Sıhhiye ve Muavenet-i İçtimaiye Vekilliğine seçildi. Cumhuriyet'in ilanından sonra 30 Ekim 1923'te Sağlık Bakanı oldu; 4 Mart 1925'te yeniden atandığı bu görevi 25 Ekim 1937'ye kadar sürdürdü.
Hıfzıssıhha maddesine göre Refik Saydam Hıfzıssıhha Müessesesi 27 Mayıs 1928'de kuruldu ve 1267 sayılı kanun uyarınca Sıhhat ve İçtimai Muavenet Vekâletine bağlandı. Refik Saydam maddesi aynı yıl Hıfzıssıhha Enstitüsü'nün ve Mektebi'nin kurulduğunu, burada tifo, tifüs, difteri, BCG, kolera, boğmaca, tetanos ve kuduz aşılarının seri üretimine geçildiğini yazar.
Kurumun ilk yıllarındaki ilkler maddede sırayla verilir:
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Matson Collection. Dosya sayfası
Bina: Jost, Oerley ve Rockefeller Vakfı
Maddeye göre binanın yapıldığı dönemde yeterince yerli mimar olmadığı için Ankara'daki birçok resmî bina gibi bu yapı da yabancı mimarlara yaptırıldı. Bakteriyoloji-kimyahane, yani aşı üretim bölümü Theodor Jost tarafından; Hıfzıssıhha Okulu ve merkez binası Robert Oerley tarafından tasarlandı ve Rockefeller Vakfı'nın yardımıyla inşa edildi. Madde, girişteki demir ızgarayı ve girişin üzerindeki kadın sporcu kabartmasını 1930'ların modernizminin iyi bir örneği olarak gösterir.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Rakamlar
Enstitü, Saydam'ın savaş yıllarında cephede kurduğu bakteriyoloji düzenini barış döneminde kalıcı bir kuruma dönüştürdü. 1932'de serum ithalatının durması ve 1940'ta Çin'e kolera aşısı gönderilmesi, bu kurumun birkaç yıl içinde yerli ihtiyacı karşılayan ve dışarıya da aşı veren bir merkeze dönüştüğünü gösterir. Refik Saydam maddesi bu dönemin başka işlerini de sayar: 1924'te Ankara'da, sonra Erzurum, Diyarbakır, Sivas ve başka illerde memleket hastaneleri ile doğum ve çocuk bakım evleri açıldı; sıtma, verem ve trahomla mücadele başlatıldı; İstanbul ve Ankara'da veremle savaş dispanserleri kuruldu. Madde, aynı dönemde örneklemle seçilmiş yüzlerce köyde yaklaşık iki yıl süren tarama ve anketlerle ülkenin sağlık envanterinin çıkarıldığını da yazar.
Bugünkü anlamı
Maddeye göre kurum 2 Kasım 2011'de Türkiye Halk Sağlığı Kurumu'na devredildi ve Refik Saydam adını taşıyan bir birim artık bulunmuyor. COVID-19 salgınından sonra Esenboğa yakınında Hıfzıssıhha adını yeniden taşıyan bir aşı ve biyoteknoloji merkezi kurulacağı açıklandı. Böylece 1928'deki adın, yüz yıla yakın bir aradan sonra yeniden aşı üretimiyle birlikte anılması gündeme geldi.
Arka plan: cephedeki bakteriyolog
Refik Saydam maddesine göre Saydam 8 Eylül 1881'de İstanbul Fatih'te doğdu ve 22 Ekim 1905'te Askerî Tıbbiye'den tabip yüzbaşı olarak mezun oldu. 1910'da Mahmut Şevket Paşa'nın emriyle hekim, eczacı, kimyager ve veterinerlerden oluşan bir grupla Almanya'ya gönderildi ve Berlin Askerî Tıp Akademisi'nde eğitim gördü. Balkan Savaşı çıkınca 1912'de döndü; Antalya'da ve Çatalca cephesinde kolerayı önleme çalışmaları yaptı.
Maddeye göre 1914'te sahra genel sağlık müfettiş muavinliği sırasında bir bakteriyoloji enstitüsü örgütledi; tifo, dizanteri, veba ve kolera aşıları ile tetanos ve dizanteri serumları burada üretildi ve Birinci Dünya Savaşı boyunca ordunun ihtiyacı karşılandı. Madde, onun tifüse karşı hazırladığı aşının tıp literatürüne geçtiğini ve hem Alman ordusunda hem Kurtuluş Savaşı'nda kullanıldığını yazar.
Samsun'dan Sağlık Vekâletine
1919'da 9. Ordu Sağlık Müfettiş Muavini olarak Mustafa Kemal Paşa'nın yanında Samsun'a çıktı; Erzurum ve Sivas kongrelerine katıldı. 1920'de Meclis'e mebus seçildi ve Millî Savunma Vekâleti'ne bağlı Sıhhiye Dairesi başkanı oldu. 10 Mart 1921'de Sıhhiye ve Muavenet-i İçtimaiye Vekilliğine seçildi. Cumhuriyet'in ilanından sonra 30 Ekim 1923'te Sağlık Bakanı oldu; 4 Mart 1925'te yeniden atandığı bu görevi 25 Ekim 1937'ye kadar sürdürdü.
Dikkat: yanlış bilinen
Akış: 1928'de enstitüKaynaklarda Saydam'ın ilk seçim bölgesi farklı adlarla geçer: maddenin giriş bölümünde "Bayezid Milletvekili", hayat bölümünde "Doğubayazıt mebusu" denir; ikisi aynı yerin eski ve yeni adlarıdır. Kızılay başkanlığının süresi ise aynı madde içinde iki farklı rakamla verilir: girişte 14 yıl, son bölümde 15 yıl. Sağlık Bakanlığı süresi için madde "kesintilerle 14 yıl" der. Bu rakamları yuvarlak süreler olarak okumak gerekir.
Hıfzıssıhha maddesine göre Refik Saydam Hıfzıssıhha Müessesesi 27 Mayıs 1928'de kuruldu ve 1267 sayılı kanun uyarınca Sıhhat ve İçtimai Muavenet Vekâletine bağlandı. Refik Saydam maddesi aynı yıl Hıfzıssıhha Enstitüsü'nün ve Mektebi'nin kurulduğunu, burada tifo, tifüs, difteri, BCG, kolera, boğmaca, tetanos ve kuduz aşılarının seri üretimine geçildiğini yazar.
Kurumun ilk yıllarındaki ilkler maddede sırayla verilir:
- 1931: Ağızdan uygulanan BCG aşısı üretimi.
- 1932: Serum üretimi ülke ihtiyacını karşılayacak düzeye geldi ve dışarıdan serum ithali durduruldu.
- 1933: Semple yöntemiyle kuduz aşısı üretimi.
- 1934: İstanbul Aşıhanesi enstitüye taşındı; çiçek aşısı üretimi ülke ihtiyacını karşıladı.
- 1942: Tifüs aşısı ve akrep serumu üretimi.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Matson Collection. Dosya sayfası
Bina: Jost, Oerley ve Rockefeller Vakfı
Maddeye göre binanın yapıldığı dönemde yeterince yerli mimar olmadığı için Ankara'daki birçok resmî bina gibi bu yapı da yabancı mimarlara yaptırıldı. Bakteriyoloji-kimyahane, yani aşı üretim bölümü Theodor Jost tarafından; Hıfzıssıhha Okulu ve merkez binası Robert Oerley tarafından tasarlandı ve Rockefeller Vakfı'nın yardımıyla inşa edildi. Madde, girişteki demir ızgarayı ve girişin üzerindeki kadın sporcu kabartmasını 1930'ların modernizminin iyi bir örneği olarak gösterir.
Ek bilgi
KişilerKurumun adı Refik Saydam'ı taşısa da bu ad sonradan resmîleşti: madde, müessesenin adının 14 Aralık 1983'te "Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı" olarak değiştirildiğini yazar. "Saydam" soyadı ise Refik Saydam maddesine göre Soyadı Kanunu'ndan sonra Atatürk tarafından verildi.
- Dr. Refik Saydam (1881-1942): Kurucu bakan; 1939'dan ölümüne kadar başbakan.
- Theodor Jost: Aşı üretim bölümünün mimarı.
- Robert Oerley: Okul ve merkez binasının mimarı.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
Rakamlar
- Kuruluş: 27 Mayıs 1928; 1267 sayılı kanun.
- Saydam döneminde sağlık alanında çıkan yasa ve tüzük: 51 yasa, 18 tüzük.
- Serum ithalinin durması: 1932.
- Çin'e kolera aşısı ihracı: 1940.
- Yeni ad: 14 Aralık 1983.
Tarih notu
SonuçKronoloji: 1914 cephedeki bakteriyoloji enstitüsü. 19 Mayıs 1919 Samsun. 10 Mart 1921 Sıhhiye Vekilliği. 4 Mart 1925 - 25 Ekim 1937 Sağlık Bakanlığı. 27 Mayıs 1928 enstitünün kuruluşu. 1931 ağızdan BCG. 1932 serum ithalinin durması. 1933 kuduz aşısı. 1934 İstanbul Aşıhanesi'nin nakli. 1940 Çin'e aşı ihracı. 4 Ocak 1941 görevlerin yeniden belirlenmesi. 1983 ad değişikliği. 2011 Türkiye Halk Sağlığı Kurumu'na devir.
Enstitü, Saydam'ın savaş yıllarında cephede kurduğu bakteriyoloji düzenini barış döneminde kalıcı bir kuruma dönüştürdü. 1932'de serum ithalatının durması ve 1940'ta Çin'e kolera aşısı gönderilmesi, bu kurumun birkaç yıl içinde yerli ihtiyacı karşılayan ve dışarıya da aşı veren bir merkeze dönüştüğünü gösterir. Refik Saydam maddesi bu dönemin başka işlerini de sayar: 1924'te Ankara'da, sonra Erzurum, Diyarbakır, Sivas ve başka illerde memleket hastaneleri ile doğum ve çocuk bakım evleri açıldı; sıtma, verem ve trahomla mücadele başlatıldı; İstanbul ve Ankara'da veremle savaş dispanserleri kuruldu. Madde, aynı dönemde örneklemle seçilmiş yüzlerce köyde yaklaşık iki yıl süren tarama ve anketlerle ülkenin sağlık envanterinin çıkarıldığını da yazar.
Bugünkü anlamı
Maddeye göre kurum 2 Kasım 2011'de Türkiye Halk Sağlığı Kurumu'na devredildi ve Refik Saydam adını taşıyan bir birim artık bulunmuyor. COVID-19 salgınından sonra Esenboğa yakınında Hıfzıssıhha adını yeniden taşıyan bir aşı ve biyoteknoloji merkezi kurulacağı açıklandı. Böylece 1928'deki adın, yüz yıla yakın bir aradan sonra yeniden aşı üretimiyle birlikte anılması gündeme geldi.
Kaynaklar
- Vikipedi, Refik Saydam Hıfzıssıhha Merkezi Başkanlığı maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Refik Saydam maddesi (tr.wikipedia.org)