Ahmet Tevfik Paşa (Okday): son Osmanlı sadrazamı, Londra'da sözü Ankara'ya bırakan diplomat ve Mustafa Kemal'le ilişkisi

Neden bu konu?

Ahmet Tevfik Paşa, Osmanlı Devleti'nin son sadrazamıdır. Mustafa Kemal'in Mütareke İstanbul'unda karşı çıktığı hükûmetlerden birinin başındaydı; 1921 Londra Konferansı'nda ise Ankara'nın tek meşru temsilci olduğunu kabul ederek sözü Bekir Sami Bey'e bıraktı. Saltanatın kaldırılmasından sonra 4 Kasım 1922'de istifa etti ve Cumhuriyet döneminde hiçbir resmî görev almadı. Bu konu, Vikipedi ve İngilizce Wikipedia'daki maddelerle Mustafa Kemal Atatürk maddesine dayanır.

Kırım kökenli bir aileden diplomasiye

Ahmet Tevfik, Giray Hanedanı'na dayanan Kırım Tatarı Ferik İsmail Hakkı Paşa'nın oğludur. Annesini doğumundan kısa süre sonra kaybetti; eğitimiyle teyzesi ilgilendi ve onun Farsça, Arapça ve Fransızcayı akıcı konuşmasını sağladı. Askerî eğitim aldı ve bir süre subay olarak görev yaptı. 22 yaşında ordudan ayrılarak Babıali Tercüme Odası'na girdi. 1872'den sonra yurt dışı görevlerine başladı; Roma, Viyana, Petersburg ve Atina'dan sonra 1885'ten itibaren on yıl Berlin'de maslahatgüzar ve büyükelçi olarak bulundu.
Atina'da maslahatgüzarken, 1879'da, başka bir diplomat ailesinin çocuklarına mürebbiyelik yapan İsviçreli Elisabeth Tschumi ile evlendi. İngilizce Wikipedia'ya göre eşi evlilikten sonra Afife adını aldı, ancak Protestan kalmayı seçti; 1949'daki ölümünden birkaç gün önce eşinin yanına Müslüman olarak gömülmek istedi. Çiftin beş çocuğu oldu.

On dört yıl Hariciye Nazırı

1895'te Berlin sefiriyken II. Abdülhamid tarafından İstanbul'a çağrılan Tevfik Paşa, Hariciye Nazırlığı'na getirildi ve bu görevi 1909'a kadar sürdürdü. 1897 Osmanlı-Yunan Savaşı'nı bitiren barış anlaşmasını imzaladı; padişah ona ödül olarak Ayaspaşa'daki konağı hediye etti. Bu konak sonradan Hariciye Konağı ve Tevfik Paşa Konağı adlarıyla anıldı. İkinci Meşrutiyet'ten sonra Ayan Meclisi üyeliğine atandı.

Birinci sadaret: 31 Mart günleri

31 Mart Vakası'nda isyancılar Sadrazam Hüseyin Hilmi Paşa'nın çekilmesini istedi. Hilmi Paşa istifa edince Tevfik Paşa 13 Nisan'ı 14 Nisan'a bağlayan gece sadrazam oldu. Kaynaklara göre isyancıların istediği isim o değildi, fakat bu atamayla Hilmi Paşa'nın gitmesi isteği yerine gelmiş oluyordu. Padişahın ısrarıyla görevi kabul etti, ılımlı ve tarafsız kişilerden bir hükûmet kurdu, İstanbul ve Adana'daki şiddetin büyümesini önleyecek tedbirler aldı. Hareket Ordusu İstanbul'a girip II. Abdülhamid tahttan indirilince 5 Mayıs 1909'da istifa etti. Mustafa Kemal Atatürk maddesine göre Mustafa Kemal bu sırada 19 Nisan 1909'da İstanbul'a girecek Hareket Ordusu'nun birinci kademe birliklerinin kurmay başkanıydı.

Ardından Londra sefiri oldu ve Osmanlı Devleti Birleşik Krallık'a savaş ilan edince geri çağrıldı. Vikipedi'ye göre 1914-1918 arasında Meclis-i Ayan reisliği yaptı.

İkinci sadaret: Mütareke ve Minber

Mondros Mütarekesi'ni imzalayan Ahmet İzzet Paşa istifa edince Tevfik Paşa 11 Kasım 1918'de ikinci kez sadrazam oldu. Göreve gelişinin ertesi gününde İtilaf donanması İstanbul'a girdi. Mustafa Kemal Atatürk maddesine göre Mustafa Kemal bu dönemde Fethi Bey (Okyar) ile birlikte, Ahmet İzzet Paşa yanlısı ve Ahmet Tevfik Paşa karşıtı tavır alan Minber gazetesini çıkardı. Aynı maddeye göre 18 Kasım'da parlamento Tevfik Paşa hükûmetinin programını görüşmek için toplandı; Fethi Bey'in partisini destekleyen yirmi yedi milletvekili hükûmet aleyhine oy verince oylama sonuçsuz kaldı. 19 Kasım'daki oylamada ise hükûmet çoğunlukla görevde kaldı.

Padişah Vahdettin, İtilaf baskısıyla 21 Aralık 1918'de meclisi feshetti; Tevfik Paşa hükûmeti kısa süre dağıldı. 12 Ocak 1919'da yeniden hükûmet kuran Tevfik Paşa, işgalcilerin zorlamasıyla 3 Mart 1919'da istifa etti. İngilizce Wikipedia'ya göre "Diyarbakır kasabı" diye anılan Mehmed Reşid'in hapisten kaçıp intihar etmesi bu düşüşe katkıda bulunan bir skandaldı; Damat Ferit Paşa, Tevfik Paşa'yı İttihatçılara karşı yumuşak olmakla suçladı. Yerine Damat Ferit geçti.

Paris: barış şartları

Vikipedi'ye göre Osmanlı Devleti 22 Nisan 1920'de Paris Barış Konferansı'na davet edildi ve Tevfik Paşa gönderilen heyetin başına geçti. Heyet bildirilen şartları çok ağır buldu ve hafifletilmesini istedi; bu kabul edilmeyince 11 Temmuz 1920'de şartları reddederek İstanbul'a döndü. Paris'e sonra Damat Ferit Paşa başkanlığında giden bir başka heyet şartları kabul etti ve Sevr Antlaşması imzalandı. Commons'taki bir fotoğraf, barış antlaşması metninin 11 Mayıs 1920'de Quai d'Orsay'da Tevfik Paşa'ya teslim edilişini gösterir.

Üçüncü sadaret ve Londra Konferansı

21 Ekim 1920'de Damat Ferit'in yerine yeniden sadrazam oldu ve iki yıl görevde kaldı. Bu sırada Ankara'da Türkiye Büyük Millet Meclisi hükûmeti kendisini ülkenin tek hükûmeti ilan etmişti. Tevfik Paşa, 1921 Londra Konferansı'na iki hükûmetin birlikte katılmasını önerdi. Mustafa Kemal Paşa, Ankara'nın tek meşru hükûmet olduğu görüşüyle bunu reddetti; konferansa Ankara'yı Bekir Sami Bey, İstanbul'u Tevfik Paşa temsil etti. İki kaynak da Tevfik Paşa'nın konferansta Türkiye'nin tek temsilcisinin Ankara hükûmeti olduğunu söyleyip sözü Bekir Sami Bey'e bıraktığını yazar. İngilizce Wikipedia bu adımı "şaşırtıcı" diye niteler.

Saltanatın kaldırılması ve geri verilemeyen mühür

TBMM saltanatı 1 Kasım 1922'de kaldırdı. İngilizce Wikipedia'ya göre Tevfik Paşa bundan sonra hükûmetiyle toplandı; padişah görevden düşmüş ve görevde kalmak için bir gerekçe kalmamışken nazırlar birer birer istifa etti. Tevfik Paşa 4 Kasım 1922'de istifa etti; istifasını padişaha değil basına bildirdi. Saltanat kaldırıldığı için sadaret mührünü iade edemedi; Vikipedi'ye göre bu mühür ailesi tarafından saklanmaktadır.

Oğlu İsmail Hakkı Paşa ve Millî Mücadele

İngilizce Wikipedia'ya göre oğlu İsmail Hakkı Paşa, Vahdettin'in kızı Ulviye Sultan ile evlenmiş, böylece hem sadrazam oğlu hem padişah damadı olmuştu. Aynı kaynak onun Millî Mücadele çağrısına ilk cevap veren subaylardan biri olduğunu yazar. Kaynakta bir anekdot da aktarılır: Mustafa Kemal ona babasından ve padişahtan ne haber getirdiğini sormuş, İsmail Hakkı Paşa "Savaşmaya geldim" diye cevap vermiş; öfkelenen padişaha Tevfik Paşa'nın "Vazifesini yapmaya gitti" dediği anlatılır.

Cumhuriyet yılları ve Park Otel

Tevfik Paşa Cumhuriyet'in ilanından sonra resmî görev almadı. Ayaspaşa'daki konağını 1930'larda eşinin isteğiyle otele çevirdi; otel, lokantacı Aram Hıdır yönetiminde "Park Otel" adıyla ün kazandı. Gözleri zayıflayınca otele yerleşti. 1934 Soyadı Kanunu'ndan sonra "Okday" soyadını aldı. 1936'da 93 yaşında İstanbul'da öldü. Naaşı önce Beşiktaş'taki Yahya Efendi Tekkesi'ne gömüldü, sonra oğlu Ali Nuri Okday tarafından Edirnekapı Şehitliği'ndeki aile mezarlığına taşındı. Hatıratı torunu Şefik Okday tarafından 1986'da "Büyükbabam Son Sadrazam Ahmet Tevfik Paşa" adıyla yayımlandı.

Değerlendirme

İngilizce Wikipedia, Tevfik Paşa'nın üç sadaretinin de Osmanlı tarihinin felaket anlarına denk geldiğini yazar: II. Abdülhamid'in tahttan indirilişi, İstanbul'un işgali ve saltanatın kaldırılması. Mustafa Kemal'le ilişkisi iki evreden oluşur. 1918'de Mustafa Kemal onun hükûmetine karşı Minber'i destekleyen çevredeydi; 1921'de ise Tevfik Paşa, Londra'da Ankara'yı tek meşru temsilci kabul eden adımı attı. Son sadrazamın mührü bir devlete değil, bir aileye kaldı.