Agop Dilâçar (1895-1979): Şam'da Mustafa Kemal'le tanışan yedek subay

Hagop Martayan'dan Dilâçar'a

Agop Dilâçar, asıl adıyla Hagop Martayan, Türk dilleri üzerine uzmanlaşmış Ermeni asıllı bir dilbilimcidir. Türkçe Vikipedi'ye göre 22 Mayıs 1895'te İstanbul'da doğdu, 12 Eylül 1979'da yine İstanbul'da öldü. Ermenice ve Türkçenin yanı sıra İngilizce, Fransızca, Yunanca, İspanyolca, Latince, Almanca, Rusça ve Bulgarca biliyordu; İngilizce Wikipedia bildiği dil sayısını on iki olarak verir. Türk dilinin eski dönemleri üzerine çalışmaları nedeniyle 1934'te Mustafa Kemal Atatürk tarafından kendisine "Dilâçar" soyadı verildi.

Hayatı iki ayrı nedenle Atatürk dönemiyle kesişir: Birinci Dünya Savaşı'nda Mustafa Kemal'le cephede tanışması ve 1930'ların dil çalışmalarında oynadığı rol. Ölümünden sonra ise adı Atatürk soyadının kökeniyle ilgili bir tartışmaya karıştı.

Robert Koleji ve Şam

Türkçe Vikipedi'ye göre babası Kayserili Vahan, annesi Yozgatlı Eugenie'dir. İlk ve orta öğrenimini İngilizce eğitim veren bir Amerikan okulunda tamamladı ve 1915'te Robert Koleji'nden "New York Bilim Ödülü" alarak mezun oldu. Birinci Dünya Savaşı'nda Diyarbakır'daki 2. Ordu'ya yedek subay olarak alındı; Kafkasya ile Sina ve Filistin cephelerinde görev yaptı.

İngilizce Wikipedia bu dönemi daha ayrıntılı anlatır: İngilizcesi nedeniyle Kut kuşatmasından sonra tutulan İngiliz savaş esirleri için tercümanlık yapmış, esirlerle gizli temaslarda bulunduğu iddiasıyla tutuklanarak Şam'a götürülmüştü. Mustafa Kemal Paşa ile ilk kez Şam'da tanıştı. Madde, Mustafa Kemal'in Dilâçar'ın zekâsından etkilenerek onun affını sağladığını ve karargâhına aldığını yazar.

Beyrut, İstanbul, Sofya

Savaştan sonra Beyrut'ta bir Ermeni okulunun müdürlüğünü yaptı; İngilizce Wikipedia okulun adını Sourp Nshan Ermeni Millî Okulu olarak verir. Türkçe Vikipedi'ye göre Beyrut'ta Ermenice yayımlanan ilk gazete olan Luys'un (Işık) genel yayın yönetmenliğini üstlendi. 1919'da İstanbul'a dönerek Robert Koleji'nde İngilizce öğretmeni oldu. 1922'de Méliné Martayan ile evlendi ve eşiyle gittiği Sofya'da Eski Türkçe ve Eski Uygur Türkçesi dersleri verdi; ilk kitabını da orada yayımladı. İngilizce Wikipedia, Sofya'da Ermenice haftalık Mşagouyt ve aylık Rahvira dergilerini çıkardığını ve İstanbul'daki Arevelk gazetesinde Türk dili üzerine yayımladığı bir incelemenin çevirisinin Mustafa Kemal Paşa'nın dikkatini çektiğini, bunun üzerine Türkiye'ye davet edildiğini yazar.

Dil kurultayları

Türkçe Vikipedi'ye göre Dilâçar, Dolmabahçe Sarayı'nda Mustafa Kemal'in başkanlığında toplanan I. Türk Dil Kurultayı'na davet edildi ve "Türk, Sümer ve Hint-Avrupa Dilleri Arasındaki Rabıtalar" adlı bildirisini sundu. İngilizce Wikipedia, kurultaya Ermeni asıllı iki dilbilimcinin, İstepan Gurdikyan ve Kevork Simkeşyan'ın da davet edildiğini ekler. 1933'te Türk Dili Tetkik Cemiyeti'nin Lengüistik-Filoloji ve Etimoloji kollarına üye oldu; 18-23 Ağustos 1934'teki II. Türk Dil Kurultayı'nda "Türk Paleo Etimolojisi" bildirisini sundu ve Dil Karşılaştırmaları komisyonunda yer aldı.

"Dilâçar" soyadı

Soyadı Kanunu'na kadar Martayan soyadını kullanan Agop, Türk dilinin eski dönemleri üzerine araştırmaları nedeniyle Atatürk'ün önerdiği "Dilâçar" soyadını aldı. İngilizce Wikipedia bu soyadını "dil açan" anlamıyla açıklar ve Dilâçar'ın Ermenice makalelerini Martayan soyadıyla imzalamayı sürdürdüğünü belirtir. Türkçe Vikipedi'ye göre 1936-1938 arasındaki Güneş Dil Teorisi çalışmalarında uzman üye olarak yer aldı, 1936-1951 arasında Ankara Üniversitesi'nde dil-tarih ve Türkoloji dersleri verdi, 1938'de Türk Dil Kurumu garp dilleri başuzmanı oldu. 1942'de Türk Ansiklopedisi'nin danışmanı, 1958'den sonra başredaktörü oldu. 1972'de "Kutadgu Bilig İncelemesi"ni yayımladı ve Türk Dil Kurumu'ndaki görevini 1979'daki ölümüne kadar sürdürdü.

Atatürk soyadını Dilâçar mı önerdi?

Dilâçar'ın adı ölümünden sonra Atatürk soyadının kökeniyle ilgili bir iddiaya karıştı. Türkçe Vikipedi'ye göre Dilâçar, 1979'da TRT'de yayımlanan "Atatürk'ten Anılar" programının 32. bölümünde Atatürk soyadı teklifinin Konya milletvekili Naim Onat'tan geldiğini söylemiş, sağlığında kendisine dair böyle bir iddiada bulunmamıştı. Ölümünden iki yıl sonra Aytunç Altındal, 1981 tarihli Süreç dergisinin beşinci sayısında Dilâçar'ı "Atatürk" adını öneren üç kişiden biri, hatta birincisi olarak tanıttı. Bu iddia sonraki yıllarda çeşitli kitap, dergi ve gazete yazılarında tekrarlandı.

Ölümü

Türkçe Vikipedi'ye göre Dilâçar, 1979 yazında dinlenmek için gittiği Büyükdere'de rahatsızlanarak Cerrahpaşa Hastanesi'ne kaldırıldı ve 12 Eylül 1979'da 84 yaşında öldü. İngilizce Wikipedia, ölümünden sonra TRT'nin Ermeni kökenini gizlemek için adını "A. Dilaçar" biçiminde kısalttığı iddia edildiğini, ancak katıldığı bir TRT programında adının "Agop Dilaçar, TDK Uzmanı" olarak hem söylendiğini hem yazıldığını belirtir. Hakkında 1982'de Türk Dil Kurumu tarafından Kaya Türkay'ın "A. Dilâçar" adlı kitabı yayımlanmıştır.