"İlhamlarımızı gökten ve gaipten değil, doğrudan doğruya yaşamdan almış bulunuyoruz": Atatürk'ün son Meclis açış konuşma

Son kez kürsüde

1 Kasım 1937'de Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin beşinci dönem üçüncü yasama yılı açıldı. Açış konuşmasını Cumhurbaşkanı Atatürk yaptı. TBMM sitesindeki 1 Kasım 1938 tarihli bir sonraki açış konuşmasının başında, o konuşmanın Atatürk'ün rahatsızlığı dolayısıyla Başbakan Celal Bayar tarafından okunduğu notu yer alır; Bayar konuşmaya Anayasa'nın 36. maddesine uyarak Atatürk'ten aldığı emir üzerine okuduğunu söyleyerek başlar. Bu nedenle 1937 konuşması, Atatürk'ün Meclis'te bizzat okuduğu son açış konuşmasıdır. Konuşma, Millet Meclisi Tutanak Dergisi'nin V. dönem 20. cildinde yer alır ve bugün TBMM'nin internet sitesinde "Atatürk'ün Meclis açış konuşmaları" arasında yayımlanmaktadır. Bu yazıdaki bütün alıntılar o sayfadaki metinden aynen aktarılmıştır.

Konuşma uzundur ve neredeyse bütün devlet işlerini tek tek ele alır: iç güvenlik, adalet, tarım, ticaret, sanayi, madencilik, denizcilik, demiryolları, maliye, kültür, ordu ve dış politika. Bu yazı, konuşmadan en çok alıntılanan cümleleri bağlamlarıyla birlikte sırasıyla verir.

Ekonomi bir bütündür

Atatürk ekonomi bölümüne şu cümleyle girer: "Hemen bildirmek isterim, ben ekonomik yaşam denince, tarım, ticaret, sanayi faaliyetlerini ve bütün bayındırlık işlerini, birbirinden ayrı düşünülmesi doğru olmayan bir bütün sayarım." Hemen ardından bir ulusun kültür düzeyinin üç alanda, "devlet, fikir ve ekonomi alanlarındaki çalışma ve başarılı sonuçlarının toplamı ile ölçülür" olduğunu söyler.

Tarım bölümündeki öneriler oldukça somuttur. Atatürk "ülkede topraksız çiftçi bırakılmamalıdır" der ve bu cümle Meclis'te "Bravo sesleri, alkışlar" ile karşılanır. Bir çiftçi ailesini geçindirebilen toprağın "hiçbir nedenle ve hiçbir şekilde bölünemez bir nitelik" alması gerektiğini, büyük arazi genişliğinin bölgenin nüfus yoğunluğuna ve toprak verimine göre sınırlanması gerektiğini ekler. Köylü için pulluğu, büyük çiftçi için traktörü önerir; en küçük çiftçi ailesinin bile bir çift hayvana sahip olması gerektiğini, bunda ideal olanın öküz değil at olduğunu söyler.

"Denizciliği Türk'ün büyük milli ülküsü olarak düşünmeli"

Konuşmanın en çok bilinen cümlelerinden biri denizcilikle ilgilidir: "En güzel coğrafi konumda ve üç tarafı denizle çevrili olan Türkiye, endüstrisi, ticareti ve sporu ile, en ileri denizci ulus yetiştirmek yeteneğindedir. Bu yetenekten yararlanmalıyız. Denizciliği Türk'ün büyük milli ülküsü olarak düşünmeli ve bunu en kısa zamanda başarmalıyız." Tutanakta bu sözlerin ardından "Alkışlar, yaşa sesleri" kaydı vardır. Aynı bölümde Atatürk yeni sipariş edilen gemilerin bir kısmının ilkbaharda geleceğini, ama bunların ihtiyaca yetmeyeceğini, eski tersanenin ticaret filosu için hem tamir hem yeni inşaat merkezi olarak çalıştırılması gerektiğini söyler ve Meclis'e su ürünleri ile Deniz Bank hakkında bir tasarı geleceğini haber verir.

"Demiryolları... kutsal bir meşaledir"

Bir başka ünlü cümle demiryollarıyla ilgilidir: "Demiryolları bir ülkeyi uygarlık ve refah ışıkları ile aydınlatan kutsal bir meşaledir." Atatürk ardından Sivas ile Malatya bağlantısının geçen yıl kurulduğunu, Zonguldak'a ulaşan hattın kömür bölgesini İç Anadolu'ya bağladığını, Sivas'tan doğuya uzanan hattın Divriği'ye vardığını ve önümüzdeki yıl Erzincan'a ulaşacağını söyler. Doğu demiryollarının satın alındığını, Nusaybin'e giden hat dışında yurt içindeki bütün demiryollarının yönetiminin Cumhuriyet hükümetinin elinde olduğunu belirtir. Demiryolu inşaatı yıllarında 78 köprünün açıldığını, 23 köprünün de yapım hâlinde olduğunu anlatır.

Türkçe Vikipedi'nin Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları maddesi de bu dönemi doğrular: 1937'de Rumeli Demiryolu (Chemins de fer Orientaux) Şirketi'nin Türkiye sınırları içindeki hatları satın alınmıştır. Aynı maddeye göre demiryolu 1927'de Kayseri'ye, 1930'da Sivas'a, 1931'de Malatya'ya, 1935'te Diyarbakır'a, 1939'da Erzurum'a ulaştı.

Kültür bölgeleri ve Van'da bir üniversite fikri

Eğitim bölümünde Atatürk, "okuyup yazma bilmeyen tek vatandaş bırakmamak" hedefini Kültür Bakanlığı'nın görevleri arasında sayar. Ülkeyi şimdilik üç kültür bölgesine ayırmayı önerir: batı için İstanbul Üniversitesi'nde başlayan reformun daha köklü uygulanması, merkez için Ankara Üniversitesi'nin kısa zamanda kurulması ve doğu için "Van gölü sahillerinin en güzel bir yerinde, her aşamadaki okulları ve bunlara ek olarak üniversitesiyle modern bir kültür şehri" yaratılması. Türk Tarih ve Dil Kurumlarının çalışmalarını övdükten sonra spor için de şunu söyler: "Her çeşit spor çalışmalarını Türk gençliğinin milli terbiyesinin ana unsurlarından saymak gerekir."

Ordu ve dış politika

Ordu bölümü şu sözlerle açılır: "Ordu, Türk Ordusu... İşte bütün ulusun göğsünü güven ve gurur duyguları ile kabartan şanlı ad." Atatürk orduyu o yıl Trakya ve Ege manevralarında iki kez yakından gördüğünü söyler. Bu sayfadaki birinci görsel 1937 Trakya manevralarından bir fotoğraftır. Konuşmada denizaltı gemilerinin o yıl ülkede yapılmaya başlandığı da belirtilir.

Dış politika bölümünde Hatay için Milletler Cemiyeti yönetimi altında yürütülen görüşmelerin belgelerin kabul ve imzasıyla sonuçlandığını, Sadabat'ta Afganistan, Irak ve İran ile dörtlü bir antlaşma imzalandığını anlatır. Türkçe Vikipedi'ye göre Sadabat Paktı 8 Temmuz 1937'de Tahran'daki Sadabat Sarayı'nda imzalanan dörtlü bir saldırmazlık paktıdır.

Kapanış: "Kuvvet birdir ve o ulusundur"

Konuşmanın sonunda Atatürk devlet yönetiminin ana programının Cumhuriyet Halk Partisi programı olduğunu söyler ve şöyle devam eder: "Fakat bu prensipleri, gökten indiği sanılan kitapların doğmalarıyla asla bir tutmamalıdır. Biz, ilhamlarımızı, gökten ve gaipten değil, doğrudan doğruya yaşamdan almış bulunuyoruz." Ardından yolu çizen etkenleri sayar: "içinde yaşadığımız yurt; bağrından çıktığımız Türk ulusu ve bir de, uluslar tarihinin bin bir acıklı olay ve sıkıntı ile dolu yapraklarından çıkardığımız sonuçlardır."

Atatürk bir önceki yıl parti ile hükümet örgütünün birleştirildiğini hatırlatır ve bunun "Kuvvet birdir ve o ulusundur" gerçeğine uygun olduğunu söyler. Konuşma şu cümleyle biter: "Gücün tek kaynağı olan Türk Milletinin seçkin vekillerini, büyük mutlulukla, eğilerek selamlarım." Tutanakta bu son cümlenin ardından "Bravo, yaşa sesleri, şiddetli ve sürekli alkışlar" kaydı yer alır.