Fırat boyunda Ramadi'den Han Bağdadi'ye (Temmuz 1917 - Mart 1918): sıcağın yendiği taarruz

Neden bu konu?

Bağdat'ın Mart 1917'de düşmesinden sonra Irak Cephesi iki nehir boyunca kuzeye uzadı: Dicle'de Samarra ve Tikrit, Fırat'ta Ramadi, Hit ve Han Bağdadi. Fırat kolu 1917 yazında Osmanlı'nın küçük bir zaferine, sonbaharında ise bütün bir garnizonun esir düşmesine sahne oldu. Konu ayrıca, bazı Vikipedi maddelerinde Mart 1918'deki Osmanlı komutanının "Mustafa Kemal" olarak anılmasından doğan bir karışıklığı da ele alır. Kaynaklar: İngilizce Wikipedia'daki Battles of Ramadi (1917) ve Action of Khan Baghdadi maddeleri, Türkçe Vikipedi'deki Han Bağdadi Harekâtı, Yıldırım Ordular Grubu, Irak Cephesi ve Mustafa Kemal Atatürk maddeleri.

Ramadi neden önemliydi?

İngilizce maddeye göre Ramadi, Bağdat'ın yaklaşık 100 kilometre batısında, Fırat'ın güney kıyısında, önemli bir Osmanlı garnizonunun bulunduğu bir kasabaydı. Halep-Bağdat yolu üzerindeki konumu onu İngilizler için önemli bir hedef yapıyordu. Mart 1917'de Halil Paşa'nın birlikleri Felluce'den çıkarılmış ve 29 kilometre batıdaki Madhij geçidine çekilmişti. Çekilirken Fırat üzerindeki Sakhlawiya bendini yıkmışlardı; bu, aşağı havzada sel tehlikesi yaratıyordu. İngilizler bendi onarmak için Dhibban köyünü tutmak zorundaydı ve Ramadi'deki Osmanlı garnizonuna bir darbe indirmek istiyorlardı.

Birinci Ramadi: 11-13 Temmuz 1917

İngilizce maddeye göre General Frederick Stanley Maude'un planına göre bu garnizon "yaklaşık 120 süvari, 700 tüfek ve 6 top", toplam 1.000 kadar kişiydi. Ancak harekât başlarken sıcaklık yükseldi: 8 Temmuz'da Bağdat'ta gölgede 50 °C'yi aşmıştı, doğrudan güneşte 71 °C ölçülmüştü. Maude ertelemeyi düşündü, ama General Alexander Cobbe havanın serinlemeyeceğini söyleyerek devam edilmesini önerdi. Yarbay Charles Haldane komutasındaki kol Felluce'de toplandı; yürüyüş imkânsız olduğundan askerler 127 Ford kamyonetiyle geceleri taşındı. Madde bunu Irak Cephesi'nde motorlu piyade kullanımının ilk ciddi denemesi olarak niteler.

11 Temmuz sabahı Ramadi'nin bahçelerine yaklaşan kol, altı top, iki makineli tüfek ve çok sayıda tüfekle karşılandı. İngilizce maddeye göre Osmanlı topçusu beklenenden çok daha isabetliydi ve İngiliz telsiz bağlantısını defalarca kesti. Saat 08.00'de başlayan bir toz fırtınası günün büyük kısmını sürdü; İngiliz piyadesi kızgın sıcakta yaklaşık 1 kilometrelik açık araziyi geçemedi. 12 Temmuz saat 03.15'te İngiliz komutan karanlıktan yararlanarak çekilme kararı verdi.

Yıldırım ve Bağdat hayali

Türkçe Yıldırım Ordular Grubu maddesine göre 24 Haziran 1917'de Halep'te Enver Paşa başkanlığında, Mustafa Kemal Paşa'nın da katıldığı bir toplantıda General Erich von Falkenhayn komutasında Yıldırım Ordular Grubu'nun kurulması kararlaştırıldı. Grubun ilk amacı Bağdat'ın geri alınmasıydı; ama kısa sürede bunun gerçekleşmeyeceği anlaşıldı ve Filistin-Suriye cephesi esas alındı. İngilizce Ramadi maddesi de bu tehdidin İngilizleri Ramadi'ye ikinci kez saldırmaya ittiğini, Yıldırım'ın Fırat boyunca Hit üzerinden Bağdat'a inmeyi amaçladığını, ama demiryolu tamamlanamadığı için Filistin'e yönlendirildiğini yazar. Türkçe Mustafa Kemal Atatürk maddesine göre o sırada 7. Ordu komutanı olan Mustafa Kemal, Falkenhayn ile stratejik konularda anlaşamayarak 4 Ekim 1917'de istifa etti.

İkinci Ramadi: 27-29 Eylül 1917

İngilizce maddeye göre Maude bu kez 15. Hint Tümeni komutanı General Harry Brooking'i görevlendirdi. Osmanlı garnizonu Temmuz'dan beri takviye edilmişti: 3.500 piyade, 500 topçu, 100 süvari ve 10 top. Osmanlı tarafı İngilizlerin Temmuz'daki gibi nehir boyunca geleceğini varsayarak savunmayı doğudan güneye uzanan bir yay üzerinde kurdu ve gerekirse batıdaki yoldan çekilmeyi planladı. Brooking bu beklentiyi güçlendirmek için Madhij'de bir duba köprüsü kurdurdu ve nehir kıyısına, saldırının yine nehir boyunca geleceği izlenimini veren kamplar yerleştirdi.

27 Eylül gecesi saat 21.45'te başlayan taarruzda İngiliz tugayları nehir boyunca ilerlemek yerine sola, Fırat ile Habbaniye Gölü arasındaki kanala döndü. İngilizce maddeye göre 350 Ford kamyoneti yalnız 28 Eylül'de 63.000 litreden fazla su taşıdı. 6. Hint Süvari Tugayı çölden dolaşarak kasabanın 8 kilometre batısında yolu kesti. Garnizonun son kaçış yolu Aziziye köprüsüydü; 29 Eylül saat 03.00'te bir Osmanlı piyade kolu çemberi yarmaya çalıştı, ama geri püskürtüldü. 39. Garhwal Tüfekçileri köprüyü saat 07.30'da aldı. Saat 11.00'de Osmanlı komutanı Ahmed Bey ve garnizonun geri kalanı teslim oldu.

Hit: Ateş açılmadan

Türkçe Han Bağdadi Harekâtı maddesine göre 15. Hint Tümeni Eylül 1917'den beri Ramadi'deydi. 9 Mart 1918'de Hit kasabasını işgal etti; Osmanlı kuvvetleri kasabayı tek kurşun atmadan boşalttı. Fırat boyunca sıradaki hedef Han Bağdadi'ydi.

Han Bağdadi: Kamyonlarla kurulan tuzak

İki maddeye göre Irak'taki muharebelerin çoğu Dicle ve Fırat'a bağlıydı: kaybeden taraf nehir boyunca geriye, önceden hazırlanmış mevzilere çekiliyordu ve kesin bir zafer kazanmak zordu. Bu kalıbı kırmak için 15. Hint Tümeni'ne 300 Ford kamyonu, 8. Hafif Zırhlı Motorlu Batarya ve 11. Süvari Tugayı verildi. Kamyonlardaki piyade, zırhlı araçlar, süvari tugayı ve atları iki katına çıkarılmış bir topçu bataryasından oluşan hareketli bir kesme kuvveti, Han Bağdadi'nin çevresinden geniş bir kanat yürüyüşüyle dolaşıp Osmanlı mevzilerinin gerisine yerleşti. Tümenin geri kalanı cepheden saldırdı. Kasabadan çekilen Osmanlı birlikleri beklenmedik biçimde kesme kuvvetine çarptı ve yaklaşık 5.000 kişilik kuvvetin tamamı esir düştü.

Ana ve Fırat cephesinin sonu

İngilizce maddeye göre hareketli kuvvet ardından Fırat'ın 46 mil yukarısındaki Ana'ya gönderildi. Ana'daki ana Osmanlı ikmal üssü, Osmanlı ordusuna bağlı bazı yüksek rütbeli Alman subaylarla birlikte ele geçirildi. Bu, Fırat cephesindeki son saldırıydı. Yaz boyunca ulaşım araçlarının Dunsterforce'a ayrılması üzerine Irak Cephesi Komutanı Sir William Marshall ilerleyişi yalnız Dicle cephesiyle sınırladı. 1 Kasım 1918'de ateşkes ilan edildiğinde 15. Hint Tümeni yeniden aşağıda, Felluce'deydi.

Neden "kesin zafer" zordu?

Fırat cephesinin iki yılı, nehir boyunca yapılan savaşın bir özelliğini gösterir: Temmuz 1917'de kum, sıcak ve toz fırtınası İngiliz taarruzunu durdururken, Eylül 1917 ve Mart 1918'de motorlu araçlar ve süvari çevirme hareketleriyle garnizonların çekilme yolu kesildi. İngilizce Ramadi maddesine göre Maude Eylül'deki harekâtı "insanın görmek isteyebileceği kadar temiz ve işini bilen bir askerî harekât" diye nitelemişti. Ramadi'nin düşüşü çevredeki Arap aşiretlerinin de taraf değiştirmesine yol açtı.

Mustafa Kemal'in Ekim 1917 raporu ve Irak

Türkçe Yıldırım maddesine göre grup başlangıçta Irak'taki 6. Ordu ile Diyarbakır'daki 2. Ordu'yu da kapsıyordu; sonra bu ordular grubun dışına çıkarıldı ve Yıldırım 4., 7. ve 8. ordulardan oluştu. İngilizce Mustafa Kemal Atatürk maddesine göre Mustafa Kemal, Falkenhayn ile anlaşamamış ve Miralay İsmet Bey ile birlikte Sadrazam Talat Paşa'ya Filistin cephesindeki ağır durumu ve kaynak yetersizliğini anlatan bir rapor yazmıştı. Bağdat'ı geri alma planı bu tartışmaların arka planındaydı. Yıldırım konusu bu forumda ayrıca anlatılmaktadır.