#1Ağustos 1915'teki çarpışmalar üç ayrı başlıkta anılıyor:
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
İstanbul basını, başta Ruşen Eşref (Ünaydın) olmak üzere, onu "Anafartalar Kahramanı" diye tanıttı. Harb Mecmuası'nda boy fotoğrafı yayımlandı.
Suvla: Üçüncü cephe
Hamilton, Mayıs sonunda kilitlenen cepheleri açmak için gönderilen takviyelerin bir kısmıyla Suvla Koyu'na çıkarma yapmayı, bir kısmıyla da Anzak 2. Tümeni'ni güçlendirip Conkbayırı'na saldırmayı planladı. İki harekât da 6 Ağustos 1915 gecesi başladı. Suvla'ya çıkan İngiliz 9. Kolordusu ise 8 Ağustos akşamına kadar kayda değer bir ilerleme yapmadı. Birinci Anafartalar Muharebesi maddesi, çıkarmanın ikinci günü 10. ve 11. tümenlerin sahilde olduğunu, askerlerin denize girip güneşlendiğini, tümen komutanlarının topçunun karaya çıkmasını beklediğini anlatıyor. Kolordu komutanı General Stopford açıktaki bir gemideydi. Hamilton 8 Ağustos saat 16.30'da Suvla'ya geldiğinde gün bitmek üzereydi ve taarruzun ertesi sabaha ertelenmesine razı oldu.
Fevzi Bey'in görevden alınması
Suvla'daki İngiliz kolordusunun karşısında Yarbay Wilmer komutasında yalnızca üç taburluk bir kuvvet vardı. Liman von Sanders, Saros Grubu Komutanı Albay Fevzi Bey'e 7. ve 12. tümenlerle Anafartalar'a inmesini ve derhal taarruz etmesini emretti, onu Anafartalar Grup Komutanı yaptı. İki tümen bölgeye ancak 8 Ağustos akşamı ulaşabildi.
Fevzi Bey, 7. Tümen komutanı Albay Halil Bey ve 12. Tümen komutanı Yarbay Selahattin Bey ile görüştükten sonra taarruzu gün doğumuna bırakmaya karar verdi. Üç komutan da uzun bir yürüyüşün ardından dinlenmeden, üstelik gece karanlığında yapılan taarruzların hem sonuç vermediğini hem de askeri yıprattığını biliyordu. Mustafa Kemal Atatürk maddesine göre Fevzi, askerlerin kırk kilometre yürüdüğünü ve yorgun olduğunu söyleyerek ek süre istedi. Liman von Sanders emrine uyulmadığını öğrenince Fevzi Bey'i görevden aldı.
Mustafa Kemal 19. Tümen'in komutasını Yarbay Şefik Bey'e bıraktı ve at sırtında iki buçuk saatlik bir yolculuktan sonra gece 01.30 dolaylarında yeni karargâhı Çamlıtekke'ye vardı. O saatlerde 7. ve 12. tümenler bölgeye tam mevcutla ulaşmış ve taarruz hazırlıklarını bitirmişti. Mustafa Kemal ayrıca Arıburnu'nun kuzeyindeki bütün kuvvetlerin komutasını istedi; Liman von Sanders kabul etti ve 9 Ağustos'ta Kireçtepe'den Conkbayırı'na kadar uzanan bölgedeki altı tümen ona bağlandı. Bu kuvvet "Anafartalar Ordu Grubu" adını aldı.
Mustafa Kemal, Kocaçimen Tepesi ve Conkbayırı'nda savunmada kalmaya, iki Anafartalar sırtından ise taarruz etmeye karar verdi. Elindeki kuvvetlerden yedek ayırmadı. Selahattin Adil Bey'in 12. Tümeni Mestantepe'ye, Halil Bey'in 7. Tümeni Damakçılık Bayırı'na yöneldi. Amaç Suvla'daki İngiliz 9. Kolordusu ile Conkbayırı'na saldıran Anzak 2. Tümeni'nin bağlantısını kesmekti. Taarruza 16.000 kişi katıldı; Wilmer'in birlikleriyle birlikte bölgedeki Osmanlı kuvveti 19.000'di. Karşı tarafta Suvla sahillerindeki İngiliz kuvveti 32.000 kişiydi.
Her iki taraf da 9 Ağustos sabahı ilerlemeye başladı; Hamilton'un da taarruzu aynı saate denk gelmişti. İlk çatışmalar 15 kilometrelik cephenin kuzeyinde saat 04.40 dolaylarında başladı. 12. Tümen'in 35. Alayı Tekke Tepe yönünde ilerleyen İngiliz 32. Tugayı'nın ileri hattıyla karşılaştı ve Yusufçuktepe'yi aldı. Sekiz taburluk bir İngiliz tugayının Wilmer'in iki taburunu geri atarak ele geçirdiği İsmailoğlu Tepesi'ni, Osmanlı 34. Alayı'nın üç taburu saat 06.00 dolaylarında süngü hücumuyla geri aldı. Topçu ateşiyle tutuşan fundalıklar iki tarafın yaralılarını da yakıp geçti.
İsmailoğlu Tepesi'nden Kireçtepe'ye
Ertesi gün Mustafa Kemal Conkbayırı'ndaki karşı saldırıyı bizzat yönetti. Göğsündeki saate isabet eden şarapnel parçası bu sırada geldi. 10 Ağustos'ta cephenin güney ucundaki sırtlar alındı ve Mustafa Kemal 5. Ordu komutanı Liman von Sanders'in takdirini kazandı. Bunu Tekketepe ve Kireçtepe'deki çarpışmalar izledi: İngiliz 9. Kolordusu iki başarısız taarruz daha yaptı. Hamilton 15 Ağustos'ta kolordu komutanı General Stopford'u görevden aldı ve yerine Seddülbahir'deki 29. Tümen'in komutanı General de Lisle'i getirdi. De Lisle'in raporu o kadar olumsuzdu ki Hamilton, Savaş Bakanı Lord Kitchener'den 45.000'i kayıpları karşılamak, 50.000'i takviye olmak üzere 95.000 kişilik yeni kuvvet istedi.
21 Ağustos: İkinci Anafartalar
O sırada Gelibolu'daki Osmanlı 5. Ordusu'nun 13 tümeni vardı; bunların ikisi Esat Paşa'nın, dördü Vehip Paşa'nın, yedisi Mustafa Kemal'in emrindeydi. Mustafa Kemal yedeklerini cephesinin merkez gerisinde tuttu, böylece her kesime hızla kaydırabiliyordu. Karşı tarafta Suvla'daki İngiliz 9. Kolordusu'nda 11 tugay vardı; Mısır'dan 5.000 kişilik bir tümen getirilmiş, Seddülbahir'den 29. Tümen'in üç tugayı Suvla'ya aktarılmıştı. Hedefler Yusufçuk Tepe, İsmailoğlu Tepesi ve Bomba Sırtı'ydı.
İkinci Anafartalar Muharebesi maddesine göre İngiliz 9. Kolordusu bu harekâta 14.300 kişiyle katıldı ve 5.300 ölü ve yaralı verdi; hedeflerin hiçbirine ulaşılamadı. Osmanlı kayıpları 2.600'dü. Bomba Tepe'ye yönelen Anzak tugayının taarruzu ise gün sonunda ancak tepenin eteklerine ulaşabildi.
İstanbul basını, başta Ruşen Eşref (Ünaydın) olmak üzere, Miralay Mustafa Kemal'i bu muharebelerden sonra "Anafartalar Kahramanı" diye tanıttı. Mustafa Kemal Eylül'den sonra, Çanakkale'deki savaşın kazanılacağını düşünerek başka bir cephede daha yararlı olabileceğini söyledi. Osmanlı ordusunu yöneten Alman subaylarla savaşın başından beri sorun yaşıyordu. Liman von Sanders 5 Aralık'ta ona sağlık nedeniyle ayrılma izni verdi; Mustafa Kemal komutayı Fevzi (Çakmak) Paşa'ya bıraktı ve Fethi, Tevfik Rüştü (Aras) ve Dr. Bahattin Şakir ile birlikte 10 Aralık'ta İstanbul'a doğru yola çıktı.
- 9-10 Ağustos, I. Anafartalar: Yeni kurulan Anafartalar Grubu'nun komutanı olarak kazandığı ilk zafer. 10 Ağustos'ta cephenin güney ucundaki sırtlar alındı.
- 17 Ağustos, Kireçtepe: Suvla'nın kuzeyindeki sırtlarda İngiliz ilerleyişi durduruldu.
- 21 Ağustos, II. Anafartalar: Çıkarma kuvvetlerinin bölgedeki son büyük girişimi sonuçsuz kaldı.
Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası
İstanbul basını, başta Ruşen Eşref (Ünaydın) olmak üzere, onu "Anafartalar Kahramanı" diye tanıttı. Harb Mecmuası'nda boy fotoğrafı yayımlandı.
Tarih notu
28 Aralık 1915'te Alman İmparatoru II. Wilhelm tarafından Demir Haç nişanıyla ödüllendirildi.20 Eylül'de sıtmadan şüphelenilen bir hastalığa yakalandı ama görevine devam etti. 5 Aralık'ta Liman von Sanders ona sağlık nedeniyle ayrılma izni verdi ve 10 Aralık'ta komutayı Fevzi (Çakmak) Paşa'ya bırakarak İstanbul'a hareket etti. İtilaf kuvvetleri Arıburnu-Anafartalar kıyısını 19-20 Aralık'ta boşalttı.
Suvla: Üçüncü cephe
Hamilton, Mayıs sonunda kilitlenen cepheleri açmak için gönderilen takviyelerin bir kısmıyla Suvla Koyu'na çıkarma yapmayı, bir kısmıyla da Anzak 2. Tümeni'ni güçlendirip Conkbayırı'na saldırmayı planladı. İki harekât da 6 Ağustos 1915 gecesi başladı. Suvla'ya çıkan İngiliz 9. Kolordusu ise 8 Ağustos akşamına kadar kayda değer bir ilerleme yapmadı. Birinci Anafartalar Muharebesi maddesi, çıkarmanın ikinci günü 10. ve 11. tümenlerin sahilde olduğunu, askerlerin denize girip güneşlendiğini, tümen komutanlarının topçunun karaya çıkmasını beklediğini anlatıyor. Kolordu komutanı General Stopford açıktaki bir gemideydi. Hamilton 8 Ağustos saat 16.30'da Suvla'ya geldiğinde gün bitmek üzereydi ve taarruzun ertesi sabaha ertelenmesine razı oldu.
Fevzi Bey'in görevden alınması
Suvla'daki İngiliz kolordusunun karşısında Yarbay Wilmer komutasında yalnızca üç taburluk bir kuvvet vardı. Liman von Sanders, Saros Grubu Komutanı Albay Fevzi Bey'e 7. ve 12. tümenlerle Anafartalar'a inmesini ve derhal taarruz etmesini emretti, onu Anafartalar Grup Komutanı yaptı. İki tümen bölgeye ancak 8 Ağustos akşamı ulaşabildi.
Fevzi Bey, 7. Tümen komutanı Albay Halil Bey ve 12. Tümen komutanı Yarbay Selahattin Bey ile görüştükten sonra taarruzu gün doğumuna bırakmaya karar verdi. Üç komutan da uzun bir yürüyüşün ardından dinlenmeden, üstelik gece karanlığında yapılan taarruzların hem sonuç vermediğini hem de askeri yıprattığını biliyordu. Mustafa Kemal Atatürk maddesine göre Fevzi, askerlerin kırk kilometre yürüdüğünü ve yorgun olduğunu söyleyerek ek süre istedi. Liman von Sanders emrine uyulmadığını öğrenince Fevzi Bey'i görevden aldı.
Dikkat: yanlış bilinen
Gece yolculuğu: Çamlıtekke'ye iki buçuk saatAtama saati iki maddede birkaç dakika farkla veriliyor. Mustafa Kemal Atatürk maddesi Liman von Sanders'in Fevzi'yi 8 Ağustos saat 21.50'de görevden aldığını yazıyor; Birinci Anafartalar Muharebesi maddesi ise aynı gece saat 21.45'te Esat Paşa'ya telefonla Mustafa Kemal'in atandığının bildirildiğini söylüyor. Bu konuda "21.45-21.50 arası" demek en doğrusu. Ayrıca bu Albay Fevzi'yi, Aralık 1915'te Anafartalar komutasını Mustafa Kemal'den devralan Fevzi (Çakmak) Paşa ile aynı kişi sanmamak gerekir; kaynaklar ikisini ayrı adlarla anıyor.
Mustafa Kemal 19. Tümen'in komutasını Yarbay Şefik Bey'e bıraktı ve at sırtında iki buçuk saatlik bir yolculuktan sonra gece 01.30 dolaylarında yeni karargâhı Çamlıtekke'ye vardı. O saatlerde 7. ve 12. tümenler bölgeye tam mevcutla ulaşmış ve taarruz hazırlıklarını bitirmişti. Mustafa Kemal ayrıca Arıburnu'nun kuzeyindeki bütün kuvvetlerin komutasını istedi; Liman von Sanders kabul etti ve 9 Ağustos'ta Kireçtepe'den Conkbayırı'na kadar uzanan bölgedeki altı tümen ona bağlandı. Bu kuvvet "Anafartalar Ordu Grubu" adını aldı.
Tarih notu
9 Ağustos: Yedeksiz taarruzAğustos 1915, Anafartalar:
- 6 Ağustos gecesi: Suvla çıkarması.
- 8 Ağustos, 16.30: Hamilton Suvla'ya gelir.
- 8 Ağustos, 21.45-21.50: Mustafa Kemal Anafartalar Grup Komutanlığı'na atanır.
- 9 Ağustos, 01.30: Çamlıtekke'ye varış.
- 9 Ağustos, 04.40: Kuzeyde ilk çatışmalar; I. Anafartalar.
- 10 Ağustos, 04.30: Conkbayırı taarruzu.
- 12 Ağustos: Tekketepe.
- 15 Ağustos: İngiliz kaynaklarına göre Kireçtepe muharebesi; Türk anlatımında 17 Ağustos.
- 21 Ağustos: II. Anafartalar.
- 19-20 Aralık: İtilaf kuvvetleri Arıburnu-Anafartalar kıyısını boşaltır.
- 6 Ağustos gecesi: Suvla çıkarması.
- 8 Ağustos, 16.30: Hamilton Suvla'ya gelir.
- 8 Ağustos, 21.45-21.50: Mustafa Kemal Anafartalar Grup Komutanlığı'na atanır.
- 9 Ağustos, 01.30: Çamlıtekke'ye varış.
- 9 Ağustos, 04.40: Kuzeyde ilk çatışmalar; I. Anafartalar.
- 10 Ağustos, 04.30: Conkbayırı taarruzu.
- 12 Ağustos: Tekketepe.
- 15 Ağustos: İngiliz kaynaklarına göre Kireçtepe muharebesi; Türk anlatımında 17 Ağustos.
- 21 Ağustos: II. Anafartalar.
- 19-20 Aralık: İtilaf kuvvetleri Arıburnu-Anafartalar kıyısını boşaltır.
Mustafa Kemal, Kocaçimen Tepesi ve Conkbayırı'nda savunmada kalmaya, iki Anafartalar sırtından ise taarruz etmeye karar verdi. Elindeki kuvvetlerden yedek ayırmadı. Selahattin Adil Bey'in 12. Tümeni Mestantepe'ye, Halil Bey'in 7. Tümeni Damakçılık Bayırı'na yöneldi. Amaç Suvla'daki İngiliz 9. Kolordusu ile Conkbayırı'na saldıran Anzak 2. Tümeni'nin bağlantısını kesmekti. Taarruza 16.000 kişi katıldı; Wilmer'in birlikleriyle birlikte bölgedeki Osmanlı kuvveti 19.000'di. Karşı tarafta Suvla sahillerindeki İngiliz kuvveti 32.000 kişiydi.
Her iki taraf da 9 Ağustos sabahı ilerlemeye başladı; Hamilton'un da taarruzu aynı saate denk gelmişti. İlk çatışmalar 15 kilometrelik cephenin kuzeyinde saat 04.40 dolaylarında başladı. 12. Tümen'in 35. Alayı Tekke Tepe yönünde ilerleyen İngiliz 32. Tugayı'nın ileri hattıyla karşılaştı ve Yusufçuktepe'yi aldı. Sekiz taburluk bir İngiliz tugayının Wilmer'in iki taburunu geri atarak ele geçirdiği İsmailoğlu Tepesi'ni, Osmanlı 34. Alayı'nın üç taburu saat 06.00 dolaylarında süngü hücumuyla geri aldı. Topçu ateşiyle tutuşan fundalıklar iki tarafın yaralılarını da yakıp geçti.
İsmailoğlu Tepesi'nden Kireçtepe'ye
Ertesi gün Mustafa Kemal Conkbayırı'ndaki karşı saldırıyı bizzat yönetti. Göğsündeki saate isabet eden şarapnel parçası bu sırada geldi. 10 Ağustos'ta cephenin güney ucundaki sırtlar alındı ve Mustafa Kemal 5. Ordu komutanı Liman von Sanders'in takdirini kazandı. Bunu Tekketepe ve Kireçtepe'deki çarpışmalar izledi: İngiliz 9. Kolordusu iki başarısız taarruz daha yaptı. Hamilton 15 Ağustos'ta kolordu komutanı General Stopford'u görevden aldı ve yerine Seddülbahir'deki 29. Tümen'in komutanı General de Lisle'i getirdi. De Lisle'in raporu o kadar olumsuzdu ki Hamilton, Savaş Bakanı Lord Kitchener'den 45.000'i kayıpları karşılamak, 50.000'i takviye olmak üzere 95.000 kişilik yeni kuvvet istedi.
21 Ağustos: İkinci Anafartalar
O sırada Gelibolu'daki Osmanlı 5. Ordusu'nun 13 tümeni vardı; bunların ikisi Esat Paşa'nın, dördü Vehip Paşa'nın, yedisi Mustafa Kemal'in emrindeydi. Mustafa Kemal yedeklerini cephesinin merkez gerisinde tuttu, böylece her kesime hızla kaydırabiliyordu. Karşı tarafta Suvla'daki İngiliz 9. Kolordusu'nda 11 tugay vardı; Mısır'dan 5.000 kişilik bir tümen getirilmiş, Seddülbahir'den 29. Tümen'in üç tugayı Suvla'ya aktarılmıştı. Hedefler Yusufçuk Tepe, İsmailoğlu Tepesi ve Bomba Sırtı'ydı.
İkinci Anafartalar Muharebesi maddesine göre İngiliz 9. Kolordusu bu harekâta 14.300 kişiyle katıldı ve 5.300 ölü ve yaralı verdi; hedeflerin hiçbirine ulaşılamadı. Osmanlı kayıpları 2.600'dü. Bomba Tepe'ye yönelen Anzak tugayının taarruzu ise gün sonunda ancak tepenin eteklerine ulaşabildi.
Dikkat: yanlış bilinen
"Anafartalar Kahramanı" ve Çanakkale'den ayrılışTürk resmî tarihi 21 Ağustos'taki çarpışmaları tek bir "İkinci Anafartalar Muharebesi" olarak anlatır. İngiliz resmî tarihi ise bunları iki ayrı hedefe, iki ayrı kuvvetin giriştiği iki ayrı muharebe olarak ele alır. Kireçtepe'nin tarihi de böyle: İkinci Anafartalar maddesi Kireçtepe muharebesini 15 Ağustos'a, Mustafa Kemal Atatürk maddesi Kireçtepe zaferini 17 Ağustos'a yerleştiriyor; büyük olasılıkla aynı günlerdeki farklı aşamalar kastediliyor.
İstanbul basını, başta Ruşen Eşref (Ünaydın) olmak üzere, Miralay Mustafa Kemal'i bu muharebelerden sonra "Anafartalar Kahramanı" diye tanıttı. Mustafa Kemal Eylül'den sonra, Çanakkale'deki savaşın kazanılacağını düşünerek başka bir cephede daha yararlı olabileceğini söyledi. Osmanlı ordusunu yöneten Alman subaylarla savaşın başından beri sorun yaşıyordu. Liman von Sanders 5 Aralık'ta ona sağlık nedeniyle ayrılma izni verdi; Mustafa Kemal komutayı Fevzi (Çakmak) Paşa'ya bıraktı ve Fethi, Tevfik Rüştü (Aras) ve Dr. Bahattin Şakir ile birlikte 10 Aralık'ta İstanbul'a doğru yola çıktı.
Ek bilgi
Mustafa Kemal, Gelibolu'dan sonra 14 Ocak 1916'da Edirne'deki 16. Kolordu'nun komutanlığına atandı. Edirne'deki iki ay boyunca kolordunun eğitimi için "Ta'biye Mes'elesinin Halli ve Emirlerin Sûret-i Tahrîrine Dâir Nasâyih" adlı eseri hazırlayıp yayımladı. Ardından kolordusuyla Doğu'ya, Diyarbakır'a gönderildi.
Kaynaklar
- Vikipedi, Mustafa Kemal Atatürk maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, Birinci Anafartalar Muharebesi maddesi (tr.wikipedia.org)
- Vikipedi, İkinci Anafartalar Muharebesi maddesi (tr.wikipedia.org)