Ayastefanos Antlaşması (3 Mart 1878): Yeşilköy'de imzalanan ve dört ay yaşayan barış

Ayastefanos Antlaşması, 1877–1878 Osmanlı–Rus Savaşı'nın (93 Harbi) ardından, 3 Mart 1878'de İstanbul'un batısındaki Ayastefanos köyünde (bugünkü Yeşilköy) Osmanlı Devleti ile Rusya arasında imzalanan ön barış antlaşmasıdır. Antlaşmayı Osmanlı adına Hariciye Nazırı Safvet Paşa ile Berlin Büyükelçisi Sadullah Bey, Rusya adına ise eski İstanbul Büyükelçisi Kont Nikolay İgnatiyev ile diplomat Aleksandr Nelidov imzaladı. Antlaşma, Balkanlar'ın haritasını kökten değiştiren hükümler içeriyordu. En önemli hükmü, Ege Denizi'ne kadar uzanan büyük bir Bulgaristan prensliğinin kurulmasıydı. Bunun yanında Sırbistan, Karadağ ve Romanya'nın bağımsızlığı tanındı; Kafkasya'da Kars, Ardahan, Batum ve Doğubayazıt Rusya'ya bırakıldı. Ancak antlaşma, Britanya ve Avusturya-Macaristan'ın sert tepkisine yol açtı ve yalnızca dört ay sonra, Berlin Kongresi'nde büyük ölçüde değiştirildi.

Rus ordusu İstanbul önlerinde

Aralık 1877'de Plevne'nin düşmesinden sonra Rus orduları, kış koşullarına rağmen Balkan dağlarını aştı. Ocak 1878'de Filibe yakınlarında Osmanlı ordusunu yenen Ruslar, 20 Ocak'ta Edirne'ye girdi. 31 Ocak 1878'de Edirne'de bir ateşkes imzalandı. Ancak Rus ordusu ateşkesten sonra da ilerlemeye devam ederek Çatalca ve Ayastefanos'a kadar ulaştı. Rus ordusunun başkomutanı Grandük Nikolay Nikolayeviç, karargâhını Ayastefanos'ta kurdu.

İstanbul, Rus ordusunun birkaç saatlik mesafesindeydi. Bu durum, Britanya'yı harekete geçirdi. Britanya Başbakanı Benjamin Disraeli, Akdeniz filosunun Çanakkale Boğazı'ndan geçerek Marmara Denizi'ne girmesini emretti. Şubat 1878'de Amiral Hornby komutasındaki Britanya filosu, İstanbul'un yakınlarına, Adalar açıklarına demirledi. Bu gelişme, Rusya'nın İstanbul'a girmesini engelleyen başlıca etkenlerden biri oldu.

Antlaşmanın hükümleri

Ayastefanos Antlaşması, 29 maddeden oluşuyordu. Antlaşmanın başlıca hükümleri şöyle özetlenebilir:

• Bulgaristan: Tuna'dan Ege Denizi'ne, Karadeniz'den Ohri Gölü'ne kadar uzanan geniş bir Bulgaristan prensliği kurulacaktı. Prenslik, Osmanlı'ya vergi verecek; ancak kendi hükûmetine ve milis kuvvetlerine sahip olacaktı. Prensliğin yönetimi iki yıl boyunca Rus komiserlerinin denetiminde bulunacaktı.
• Sırbistan, Karadağ ve Romanya: Bu üç devletin bağımsızlığı tanınacak ve toprakları genişletilecekti.
• Bosna ve Hersek: Bu bölgede reformlar yapılacaktı.
• Kafkasya: Kars, Ardahan, Batum ve Doğubayazıt Rusya'ya bırakılacaktı.
• Savaş tazminatı: Osmanlı, Rusya'ya büyük bir savaş tazminatı ödeyecekti. Bu tazminatın bir kısmı toprak terkiyle karşılanacaktı.
• Doğu Anadolu: Ermenilerin yaşadığı bölgelerde reformlar yapılacak ve bu reformların uygulanması Rusya'nın güvencesi altında olacaktı.
• Boğazlar: Boğazlar, barış zamanında bütün devletlerin ticaret gemilerine açık olacaktı.

Avrupa'nın tepkisi

Ayastefanos Antlaşması, büyük devletlerin dengelerini sarstı. Britanya, büyük Bulgaristan'ın Rusya'nın etkisi altında Ege Denizi'ne açılan bir devlet olacağından ve bu durumun Rusya'ya Akdeniz'e ulaşma imkânı vereceğinden endişe ediyordu. Avusturya-Macaristan ise Balkanlar'daki Slav halklarının Rusya'nın himayesinde güçlenmesini kendi çıkarlarına aykırı buluyordu. Ayrıca Avusturya, Ocak 1877'de Rusya ile yaptığı Budapeşte Sözleşmesi'nde büyük bir Slav devleti kurulmayacağına dair güvence almıştı.

Britanya, Rusya'yı savaşla tehdit etti; Hindistan'dan Malta'ya asker getirdi ve yedek kuvvetleri silah altına aldı. Bu baskılar karşısında Rusya, antlaşmanın büyük devletlerin katılacağı bir kongrede yeniden görüşülmesini kabul etmek zorunda kaldı. Almanya Şansölyesi Otto von Bismarck, "dürüst bir simsar" olarak arabuluculuk yapmayı üstlendi ve kongrenin Berlin'de toplanmasını önerdi.

Kıbrıs ve gizli diplomasi

Berlin Kongresi'nin toplanmasından önce büyük devletler arasında bir dizi gizli görüşme yapıldı. Mayıs 1878'de Britanya ile Rusya, Bulgaristan'ın ikiye bölünmesi konusunda anlaştı. Britanya ayrıca Avusturya-Macaristan ile de bir anlaşmaya vardı. 4 Haziran 1878'de Britanya ile Osmanlı Devleti arasında imzalanan Kıbrıs Sözleşmesi'yle Britanya, Rusya'ya karşı Osmanlı'nın Asya'daki topraklarını savunmayı taahhüt etti; buna karşılık Kıbrıs'ın yönetimi Britanya'ya bırakıldı. Bu gizli anlaşmalar, Berlin Kongresi'nin sonuçlarını büyük ölçüde önceden belirledi.

Yeşilköy'deki ev ve bir anıt

Ayastefanos'ta Rus ordusu, savaşta ölen askerleri için bir anıt-kilise yaptırdı. Bu yapı, 1898'de açıldı. Ancak Birinci Dünya Savaşı'nın başlarında, 1914'te Osmanlı hükûmeti tarafından yıkıldı. Anıtın yıkılışı, sinema tarihinde de ilginç bir yere sahiptir: Yıkım sırasında Fuat Uzkınay tarafından çekildiği bildirilen görüntüler, uzun süre Türk sinemasının ilk filmi olarak kabul edildi. Bu görüntülerin bugüne ulaşmadığı belirtilir.

Antlaşmanın imzalandığı Yeşilköy'deki köşkün yeri ve kimliği hakkında farklı görüşler bulunur. Bugün Yeşilköy, İstanbul'un sakin bir sahil semtidir; ancak burada 1878'de imzalanan antlaşma, Balkanlar'ın siyasi haritasında kalıcı izler bıraktı.

Dört aylık bir barışın kalıcı izleri

Ayastefanos Antlaşması sadece dört ay yürürlükte kaldı; ancak etkileri çok daha uzun sürdü. Antlaşmanın çizdiği büyük Bulgaristan haritası, sonraki on yıllarda Balkan siyasetinin en tartışmalı konularından biri oldu. 1885'te Doğu Rumeli'nin Bulgaristan'a katılması, 1912–1913 Balkan Savaşları ve Makedonya meselesi, bir bakıma bu haritanın gölgesinde yaşandı.

Osmanlı açısından Ayastefanos, devletin büyük devletlerin rekabetine ne kadar bağımlı hâle geldiğini gösteren bir dönüm noktasıydı. Osmanlı'yı Ayastefanos'un ağır hükümlerinden kurtaran, kendi askerî gücünden çok, Britanya ve Avusturya'nın Rusya'ya karşı çıkmasıydı. Bu durum, Osmanlı'nın sonraki dönem dış politikasında büyük devletleri birbirine karşı dengeleme anlayışını güçlendirdi. Yeşilköy'deki bu kısa barış, böylece hem bir yenilginin hem de yeni bir diplomasi döneminin başlangıcı oldu.