Sevr Antlaşması (10 Ağustos 1920): 433 madde, imzalanan ama uygulanamayan barış

Sevr Antlaşması, I. Dünya Savaşı'nın galipleri ile Osmanlı hükûmeti arasında 10 Ağustos 1920 Salı günü, Paris'in yaklaşık 3 km batısındaki Sèvres'de, Seramik Müzesi'nde (Manufacture nationale de Sèvres) imzalandı. 433 maddeden oluşan antlaşma, Osmanlı topraklarının büyük kısmını galip devletler ve yeni kurulan devletler arasında paylaştırıyor, kalan topraklar üzerinde de mali, askerî ve hukuki denetim kuruyordu. Kurtuluş Savaşı'nın sonucu yüzünden hiçbir zaman tam uygulanamadı; yerini 24 Temmuz 1923'te imzalanan Lozan Antlaşması aldı. Bu yazıda Sevr'e giden süreci, imzalayanları, maddelerini, Ankara'nın tepkisini ve antlaşmanın akıbetini ele alıyoruz.

Arka plan: savaş içindeki gizli paylaşım planları

Sevr'in kökleri savaş yıllarının gizli anlaşmalarına uzanır. Mart 1915'te, Çanakkale Savaşı sürerken Rusya İstanbul ve Boğazlar üzerindeki isteklerini Britanya ve Fransa ile müzakere etti; Boğazlar Anlaşması ile İstanbul ve Boğazların Rusya'ya bırakılması öngörüldü. 26 Nisan 1915'te İtalya'yı İtilaf safına çekmek için imzalanan Londra Paktı, Osmanlı bölünürse Antalya bölgesinden İtalya'ya toprak verilmesini öngörüyordu. Britanya Başbakanı Asquith, 8 Nisan 1915'te Sir Maurice de Bunsen başkanlığında bir komite kurdurdu; komite 30 Haziran 1915'te raporunu verdi. 16 Mayıs 1916'da Britanya ile Fransa arasında Sykes-Picot Anlaşması imzalandı; İtalya da 19 Nisan 1917'de Saint-Jean-de-Maurienne Anlaşması ile paylaşıma dahil edildi. Ancak bu son anlaşma Rusya'nın onayına bağlıydı ve Ekim 1917 Devrimi'nden sonra yürürlüğe girmedi.

Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Agence Rol. Agence photographique (commanditaire). Dosya sayfası

Hazırlık süreci

Avusturya ile Saint-Germain, Macaristan ile Trianon ve Bulgaristan ile Neuilly antlaşmaları yapılırken Osmanlı ile barış 1919 boyunca ertelendi. Bunun nedeni, bölge için Amerikan mandası önerilmesi ve Başkan Wilson'ın cevabının beklenmesiydi. Kaynağa göre İngiliz Dışişleri Bakanı Lord Curzon, 15 Mayıs İzmir işgaline yönelik tepkiler üzerine 19 Mayıs 1919'daki kabine toplantısında Anadolu için Amerikan mandası fikrini savundu ve antlaşmanın yaklaşık altı ay gecikmesine yol açtı; bu gecikme Anadolu'da direnişin örgütlenmesine zaman kazandırdı.

ABD'nin mandayı reddetmesi üzerine görüşmeler Şubat 1920'de Londra Konferansı'nda yeniden başladı. Müttefikler 18 Nisan 1920'de San Remo Konferansı'nda şartları hazırladı ve 22 Nisan'da Osmanlı hükûmetini Paris'e davet etti. Padişah, eski sadrazam Ahmet Tevfik Paşa başkanlığında bir heyet gönderdi. Ertesi gün, 23 Nisan 1920'de Ankara'da Büyük Millet Meclisi açıldı; Meclis 30 Nisan'da İtilaf devletlerinin dışişleri bakanlıklarına bir yazı göndererek İstanbul'dan ayrı bir hükûmet kurulduğunu bildirdi.

Paris'te şartları öğrenen Ahmet Tevfik Paşa, İstanbul'a çektiği telgrafta barış şartlarının "devlet mefhumu ile kabil-i telif olmadığını", yani devlet kavramıyla bağdaşmadığını bildirerek görüşmelerden çekildi. Bunun üzerine İtilaf devletleri 21 Haziran'da İzmir'deki Yunan kuvvetlerini Anadolu içlerine sürmeye karar verdi; Balıkesir, Bursa, Uşak ve Trakya kısa sürede işgal edildi.

Saltanat Şurası (22 Temmuz 1920)

Ege'deki işgaller üzerine 22 Temmuz'da İstanbul'da toplanan Saltanat Şurası, Damat Ferit Paşa başkanlığında ikinci bir heyet gönderilmesine karar verdi. Şurada olanlar bugün de tartışılır. Nutuk'ta Vahdettin için "Sevr Muahedesi'ni bizzat ayağa kalkmak suretiyle kabul etmiştir" denir. Saray Başmabeyincisi Lütfi Simavi ise padişahın açılış nutkunu okuduktan sonra başkanlığı Damat Ferit'e bırakıp salondan çıktığını anlatır. Son sadrazam Tevfik Paşa'nın oğlu İsmail Hakkı Okday'ın aktardığına göre, Ayan üyesi Topçu Feriki Rıza Paşa "Biz Padişaha hürmeten ayağa kalktık, Sevr'i kabul ettiğimizden değil" diye bağırarak itiraz etmişti.
İmzalayanlar

İtilaf tarafında Britanya İmparatorluğu, Fransa, İtalya, Japonya, Ermenistan, Belçika, Yunanistan, Hicaz Krallığı, Polonya, Portekiz, Romanya, Sırp-Hırvat-Sloven Krallığı ve Çekoslovakya imza attı. ABD Osmanlı ile savaşmadığı için imzacı olmadı. Osmanlı heyetinde eski Maarif Nazırı Bağdatlı Mehmed Hâdî Paşa, eski Şura-yı Devlet Reisi Rıza Tevfik Bey ve Bern Sefiri Reşat Halis Bey vardı.


Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Agence de presse Meurisse. Agence photographique (commanditaire). Dosya sayfası

Önemli maddeler

• Sınırlar (27-36): Edirne ve Kırklareli dahil Trakya'nın büyük bölümü Yunanistan'a; Ceyhan, Antep, Urfa, Mardin ve Cizre Fransız mandasındaki Suriye'ye; Musul vilayeti İngiliz mandasındaki Mezopotamya'ya bırakılacak. İstanbul başkent olarak kalacaktı.
• Boğazlar (37-61): İstanbul ve Çanakkale boğazları ile Marmara silahtan arındırılacak, savaşta ve barışta bütün gemilere açık olacak, uluslararası bir komisyonca yönetilecekti.
• Fırat'ın doğusu (62-64): İngiliz, Fransız ve İtalyan temsilcilerinden oluşan bir komisyon yerel yönetim kuracak; bir yıl sonra Milletler Cemiyeti'ne bağımsızlık başvurusu yolu açık olacaktı.
• İzmir (65-83): Bugünkü İzmir ili kadar bir alanda egemenlik haklarının kullanımı beş yıl Yunanistan'a bırakılacak, sonra halkoylaması yapılacaktı.
• Ermenistan (88-93): Türk-Ermeni sınırını ABD Başkanı hakem olarak belirleyecekti.
• Arap ülkeleri ve adalar (94-122): Osmanlı, Arap ülkeleri, Kıbrıs ve Ege adaları üzerinde hak iddia etmeyecekti.
• Askerî konular (152-207): Ordu 35.000 jandarma, 15.000 özel birlik ve padişahın 700 kişilik muhafız birliği olmak üzere 50.700 kişiyle sınırlanacak, ağır silah bulunmayacak, donanma tasfiye edilecek, askerlik gönüllü ve paralı olacaktı.
• Mali konular (231-260): Savaş tazminatı istenmeyecek ama Türk maliyesi müttefikler arası bir komisyonun denetimine girecekti.
• Kapitülasyonlar (260-268): Osmanlı'nın 1914'te kaldırdığı kapitülasyonlar müttefik vatandaşları lehine yeniden kurulacaktı.

Ankara'nın tepkisi

Ankara'daki Büyük Millet Meclisi antlaşmayı sert bir bildiriyle kınadı. 19 Ağustos 1920'de antlaşmayı imzalayanları ve Saltanat Şurası'nda olumlu oy verenleri vatan haini ilan etti. Antlaşmada imzası bulunan heyet üyeleri 23 Nisan 1924'te TBMM tarafından 150'likler listesine eklendi.


Görsel: Wikimedia Commons, Public domain, yazar: Bilinmiyor. Dosya sayfası

Sevr nasıl çöktü?

Antlaşmadan yaklaşık üç ay sonra Yunan Kralı Aleksandros'un bir maymun ısırığı sonucu ölmesi, ardından yapılan seçimlerde Venizelos'un kaybetmesi ve sürgündeki Kral I. Konstantin'in geri dönmesi dengeleri değiştirdi. Kaynağa göre İngiltere ve Fransa Yunanistan'a ayrılan 850 milyon altın franklık krediyi kesti; İtalya ve Fransa Sevr'in gözden geçirilmesini istedi ve 21 Şubat 1921'de başlayan Londra Konferansı'nda Yunanistan'ın İzmir ve Doğu Trakya'dan çekilmesini talep etti. Doğuda, Türk ordusunun 7 Kasım 1920'de Gümrü'ye girmesinden sonra Wilson 22 Kasım'da Ermeni sınırını belirledi; on gün sonra, 2 Aralık 1920'de Gümrü Antlaşması ile bu sınır fiilen geçersizleşti. Sakarya (1921) ve Büyük Taarruz (1922) zaferleri Sevr'i tamamen ortadan kaldırdı.

Kimler vardı?

Lloyd George (Britanya Başbakanı), Lord Curzon (Britanya Dışişleri Bakanı), Woodrow Wilson (ABD Başkanı), Elefterios Venizelos (Yunan Başbakanı), Sultan Vahdettin, Damat Ferit Paşa, Ahmet Tevfik Paşa, Hâdî Paşa, Rıza Tevfik ve Reşat Halis.

Bugünkü anlamı

Sevr, Kurtuluş Savaşı'nın neye karşı verildiğini en açık biçimde gösteren belgedir: Misak-ı Millî'nin tam karşıtı bir barış. Lozan'la karşılaştırıldığında, iki yıl içinde masadaki tabloyu askerî ve siyasi başarının nasıl değiştirdiğini gösterir. "Sevr Sendromu" kavramı, antlaşmanın Türk siyasi hafızasında bıraktığı izi anlatmak için kullanılır.