Filibe

Filibe (Bulgarca: Пловдив, trl: Plovdiv), Bulgaristan'ın ikinci büyük şehri ve tarihi Trakya bölgesinin Bulgaristan'daki en kalabalık şehri olan Filibe, başkent Sofya'nın 144 km (93 mil) güneydoğusunda yer almaktadır. 2024 yılı itibarıyla nüfusu 329.489, büyükşehir bölgesinde ise 540.000'dir. Bulgaristan'ın önemli bir ekonomik, ulaşım, kültürel ve eğitim merkezi olan Filibe, 1999 ve 2019 yıllarında Avrupa Kültür Başkenti olmuş ve 2016 yılında UNESCO Küresel Öğrenim Şehirleri Ağı'na katılmıştır.

Filibe, Bulgaristan'ın güney-orta kesiminde, Meriç Nehri'nin iki yakasında yer alan verimli bir bölgededir. Şehir, tarihsel olarak bazıları 250 metre (820 fit) yüksekliğinde olan yedi siyenit tepesi üzerinde gelişmiştir. Bu tepeler nedeniyle Filibe, Bulgaristan'da sıklıkla "Yedi Tepeli Şehir" olarak anılır. Bölgede MÖ 6. binyıla kadar uzanan yerleşim izleri bulunmaktadır, bu dönemde ilk Neolitik yerleşimler kurulmuştur. Şehir daha sonra Pulpudeva adında bir Trak yerleşimi olmuş, daha sonra Persler, Antik Makedonlar, Keltler, Romalılar, Bizanslılar, Gotlar, Hunlar, Bulgarlar, Trak-Romalılar, Slav kabileleri, Haçlılar ve Osmanlı Türkleri tarafından fethedilmiş ve yönetilmiştir.

Filippopolis (Yunanca: Φιλιππούπολις), Büyük İskender'in babası, antik Makedonya kralı Büyük Filip (MÖ 359-336) tarafından MÖ 342'de hem Trakyalıları hem de 2000 Makedon'u (Yunanlı) buraya yerleştirerek bir polis olarak kurulmuştur. Helenistik dönemde şehrin kontrolü Makedonya Krallığı ile Trakya Odrisya Krallığı arasında gidip geldi; Makedonya Kralı V. Filip (MÖ 221-179) MÖ 183'te şehri yeniden ele geçirdi ve halefi Perseus (MÖ 179-168) MÖ 168'de Roma Cumhuriyeti'nin Makedonya Krallığı'nı fethetmesine kadar Odrisyalılarla birlikte şehri elinde tuttu. Filippopolis, Roma'nın Trakya eyaletinin başkenti oldu. Şehir, iç Trakya'nın yol ağının merkezindeydi ve stratejik Via Militaris, Tuna, Ege Denizi ve Karadeniz'e giden birçok başka yol tarafından bu noktadan kesiliyordu. Roma İmparatoru Marcus Aurelius (MS 161-180) şehrin etrafına yeni bir sur inşa etti.

Geç Antik Çağ'da Philippopolis önemli bir kale idi, ancak Üçüncü Yüzyıl Krizi sırasında 250 yılında Cniva önderliğindeki Gotların Philippopolis Kuşatması'ndan sonra yağmalandı. Bundan sonra yerleşim küçüldü, ancak şehir surları yeniden inşa edilerek ve 4. yüzyılda yeni Hristiyan bazilikaları ve Roma hamamları inşa edilerek önemli bir şehir olarak kaldı. Şehir 441/442'de Hunlar tarafından tekrar yağmalandı ve surlar tekrar inşa edildi. Roma Philippopolis, surlar I. Justinianus (527-565) tarafından tekrar yenilendikten sonra 580'lerde Avarlar tarafından yapılan bir başka saldırıya direndi.

Orta Çağ'da, Filippopolis, 863 yılında I. Boris'in (hüküm süresi 852-889) hükümdarlığı sırasında Birinci Bulgar İmparatorluğu'nun Bulgarlarına düştü; şehir, 813 yılında Han Krum (hüküm süresi yaklaşık 803-814) ile yaşanan bir anlaşmazlık sırasında Hristiyan sakinleri tarafından kısa süreliğine terk edilmişti. Bizans-Bulgar savaşları sırasında, Bulgar Katili İmparator Basil (hüküm süresi 960-1025), protospatarios Nikephoros Xiphias tarafından yönetilen Filippopolis'i önemli bir stratejik kale olarak kullandı. 11. yüzyılın ortalarında şehir, 1090 civarında kısa bir süre işgal eden Peçenekler tarafından saldırıya uğradı. Şehir, 12. yüzyılda surların yeniden inşa edilmesiyle gelişmeye devam etti; bu dönemde tarihçi ve politikacı Niketas Choniates vali, hekim Michael Italikos ise metropolit piskopos olarak görev yaptı.

Dördüncü Haçlı Seferi'nin Latin tarihçisi Geoffrey of Villehardouin'e göre, Philippopolis, Konstantinopolis (İstanbul) ve Selanik'ten (Tesaloniki) sonra Bizans İmparatorluğu'nun üçüncü büyük şehriydi. Haçlı Seferleri sırasında şehirden geçen orduların yanı sıra Doğu Ortodoks, Ermeni Ortodoks ve Paulikian mezhepleri arasındaki mezhep çatışmalarından da zarar gördü. Şehir, 1206 yılında Bulgaristanlı Kaloyan (1196-1207) tarafından yıkıldı ve daha sonra yeniden inşa edildi. 1219'da şehir, Latin İmparatorluğu'nun bir parçası olan Haçlı Philippopolis Dükalığı'nın başkenti oldu. İkinci Bulgar İmparatorluğu şehri 1263'te geri aldı, ancak 1323'te tekrar ele geçirmeden önce Bizans kontrolüne kaptırdı. Osmanlı İmparatorluğu, 1363 veya 1364'te Filippopolis'i (Türkçe: Filibe) fethetti. 500 yıllık Osmanlı yönetimi boyunca Filibe, Osmanlı Balkanları'nda önemli bir ticaret ve ulaşım merkezi olarak hizmet verdi. Ayrıca çeşitli sancak ve eyaletlerin idari merkezi olarak da rol oynadı.

4 Ocak 1878'de, Rus-Türk Savaşı'nın (1877-1878) sonunda, Filibe Rus ordusu tarafından Osmanlı yönetiminden alındı. Aynı yılın Temmuz ayına kadar Bulgaristan sınırları içinde kaldı ve daha sonra Doğu Rumeli özerk Osmanlı bölgesinin başkenti oldu. 1885'te Filibe ve Doğu Rumeli Bulgaristan'a katıldı.

Filibe'de antik Filibe Roma tiyatrosu, bir Roma odeonu, bir Roma su kemeri, Filibe Roma Stadyumu, Eirene arkeolojik kompleksi ve diğerleri gibi birçok korunmuş kalıntı bulunmaktadır. Filibe, Uluslararası Filibe Fuarı, "Bir Kavşakta Sahne" uluslararası tiyatro festivali, "Altın Sandık" televizyon festivali ve Eylül Gecesi/Filibe, Kapana Festivali ve Opera Açık gibi birçok yeni festival de dahil olmak üzere çok çeşitli kültürel etkinliklere ev sahipliği yapmaktadır. Amerika Birleşik Devletleri dışında kurulan en eski Amerikan eğitim kurumu olan Sofya Amerikan Koleji, 1860 yılında Filibe'de kurulmuş ve daha sonra Sofya'ya taşınmıştır.