Vilayet Nizamnamesi (1864): Tuna vilayeti deneyi ve Osmanlı taşra yönetiminin yeniden kuruluşu

Vilayet Nizamnamesi, 1864'te yayımlanan ve Osmanlı Devleti'nin taşra yönetimini vilayet, sancak (liva), kaza ve karye kademelerine dayalı yeni bir düzene kavuşturan yönetmeliktir. Nizamname, ilk olarak Balkanlar'da yeni kurulan Tuna vilayetinde uygulandı. Bu vilayetin ilk valisi, sonradan sadrazamlık yapacak olan Mithat Paşa idi. Mithat Paşa'nın yönetiminde Tuna vilayetinde yollar, köprüler, okullar, hastaneler ve kredi sandıkları kuruldu; seçimle oluşan meclisler aracılığıyla halkın yönetime katılması sağlandı. Bu deneyin başarılı görülmesi üzerine 1867'den itibaren yeni düzen başka bölgelere de yayıldı. 1871'de çıkarılan İdare-i Umumiye-i Vilayet Nizamnamesi ile sistem bütün ülkeye uygulanacak biçimde geliştirildi. Vilayet sistemi, Türkiye Cumhuriyeti'nin il ve ilçe yönetimine de önemli ölçüde kaynaklık etmiştir.

Eski sistem: eyalet ve sancaklar

Osmanlı Devleti, kuruluşundan itibaren taşrayı beylerbeyilikler ya da eyaletler ve onlara bağlı sancaklar şeklinde yönetiyordu. Eyaletlerin başında beylerbeyiler, sancakların başında ise sancakbeyleri bulunuyordu. Kazalarda kadılar hem yargı hem de yönetim işlerinde görev yapıyordu. Zamanla bu düzen önemli değişiklikler geçirdi. XVIII. yüzyılda ayanların güç kazanması, merkezin taşra üzerindeki denetimini zayıflattı.

Tanzimat'la birlikte taşra yönetiminde yenileme çalışmaları başladı. 1840'larda muhassıllık sistemi denendi; vergilerin doğrudan toplanması için muhassıl adı verilen görevliler atandı ve yanlarına yerel meclisler kuruldu. Ancak bu deneme beklenen sonucu vermedi ve kısa süre sonra kaldırıldı. Eyaletlerin yönetimi, valilerin ve yerel ileri gelenlerin dengesine dayanmaya devam etti.

Nizamnamenin getirdiği yapı

1864 nizamnamesi, taşra yönetimini şu kademelere ayırdı:

• Vilayet: Başında padişah tarafından atanan bir vali bulunuyordu. Valinin yanında defterdar, mektupçu, hukuk ve dış işleri müdürleri gibi görevliler yer alıyordu.
• Sancak (liva): Başında mutasarrıf bulunuyordu.
• Kaza: Başında kaymakam bulunuyordu.
• Karye (köy): Muhtar ve ihtiyar heyetleri tarafından yönetiliyordu. Her topluluk kendi muhtarını seçebiliyordu.

Her kademede bir idare meclisi kuruldu. Bu meclislerde devlet görevlilerinin yanı sıra Müslüman ve gayrimüslim halkın seçtiği temsilciler de bulunuyordu. Vilayet düzeyinde ayrıca bir genel meclis oluşturuldu. Bu meclis, her yıl toplanarak yollar, köprüler, eğitim ve tarım gibi konularda kararlar alıyordu. Ayrıca her kademede, yargı işlerini yürütmek üzere mahkemeler kuruldu.

Tuna vilayeti ve Mithat Paşa

Tuna vilayeti, 1864'te Silistre, Vidin ve Niş eyaletlerinin birleştirilmesiyle kuruldu. Merkezi Rusçuk'tu. Bu vilayetin seçilmesinin birkaç nedeni vardı. Bölge, Rusya sınırına yakındı ve stratejik bir öneme sahipti. Ayrıca bölgede Bulgar halkı arasında hoşnutsuzluk artıyordu; reformların burada başarılı olması, yerel halkın devlete bağlılığını güçlendirebilirdi.

Mithat Paşa, daha önce Niş valisi olarak görev yapmış ve başarılı bir yönetici olarak tanınmıştı. Tuna valiliğine atanınca hızlı bir çalışmaya başladı. Vilayette yaklaşık üç bin kilometre yol ve yüzlerce köprü yapıldı. Rusçuk ile Varna arasında demiryolu bağlantısı güçlendirildi; Tuna'da buharlı gemilerle ulaşım geliştirildi. Rusçuk'ta bir matbaa kuruldu ve Türkçe-Bulgarca yayımlanan Tuna gazetesi çıkarıldı. Ayrıca yetimler için ıslahhaneler açıldı; bu kurumlarda çocuklar meslek eğitimi alıyordu.

Memleket sandıkları ve tarım

Mithat Paşa'nın Tuna vilayetindeki en önemli girişimlerinden biri, köylülere düşük faizli kredi sağlamak amacıyla kurduğu memleket sandıkları oldu. Bu sandıklar, çiftçilerin tefecilere bağımlılığını azaltmayı amaçlıyordu. Her köy, ortak tarlalardan elde edilen ürünlerle sandığa katkıda bulunuyor; sandık da ihtiyaç sahibi çiftçilere borç veriyordu. Bu uygulama, daha sonra 1888'de kurulan Ziraat Bankası'nın da öncüsü olarak kabul edilir. Bugün Ziraat Bankası, kuruluş tarihini bu sandıklarla ilişkilendirir.

Sistemin yaygınlaştırılması

Tuna vilayetinin başarısı üzerine 1867'de yeni düzen Bosna, Halep, Erzurum, Trablusgarp, Edirne ve Selanik gibi başka bölgelere de uygulandı. Mithat Paşa, 1869'da Bağdat valiliğine atandı ve burada da benzer reformlar yaptı; Bağdat'ta matbaa, gazete, okullar ve buharlı gemi işletmesi kurdu, tramvay hattı açtı. 1871'de çıkarılan İdare-i Umumiye-i Vilayet Nizamnamesi, sistemi bütün ülkeye uygulanacak biçimde yeniden düzenledi. Bu nizamnameyle kaza ile köy arasında nahiye adlı yeni bir kademe eklendi.

1876 Kanun-ı Esasi'de de vilayet yönetiminin bu esaslar üzerine kurulacağı belirtildi. 1913'te çıkarılan İdare-i Umumiye-i Vilayat Kanun-ı Muvakkati ise sistemi daha da geliştirdi. Bu kanun, 1949'da çıkarılan İl İdaresi Kanunu'na kadar Türkiye'de yürürlükte kaldı.

Taşradan merkeze bakmak

Vilayet Nizamnamesi, Osmanlı yönetim tarihinin en kalıcı düzenlemelerinden biridir. Bugün Türkiye'de vali, kaymakam ve muhtar gibi kavramların günlük hayatın bir parçası olması, bu nizamnamenin mirasının ne kadar derin olduğunu gösterir. Nizamname, merkezin taşrayı daha etkin denetlemesini sağlarken aynı zamanda yerel halka meclisler aracılığıyla söz hakkı tanımaya çalıştı.

Tuna vilayeti deneyi ise iyi bir yöneticinin kısa sürede neler yapabileceğini gösteren dikkat çekici bir örnektir. Mithat Paşa'nın yol, okul, sandık ve gazete gibi alanlardaki çalışmaları, reformların kâğıt üzerinde kalmadığı bir uygulama örneği sundu. Ancak bu deneyim, iyi yönetimin bile büyük siyasi dalgaları her zaman durduramayacağını da hatırlattı. Vilayet sistemi, bu çifte dersle birlikte, yüz elli yılı aşkın bir süredir Türkiye'nin idari haritasında yaşamaya devam ediyor.