Kafkas göçü (1864): Karadeniz kıyılarından Osmanlı topraklarına uzanan büyük sürgün

Kafkas göçü, XIX. yüzyılın ortalarında Rusya'nın Kuzey Kafkasya'yı ele geçirmesiyle birlikte, başta Çerkesler (Adigeler) olmak üzere Abhaz, Ubıh, Çeçen, Dağıstanlı ve diğer Kafkas halklarının yurtlarından ayrılarak Osmanlı topraklarına göç etmesidir. Göç, 1850'lerde başladı; ancak en yoğun dönemi, Rusya'nın Kafkas Savaşı'nı sona erdirdiği 1864 yılı ve onu izleyen yıllardır. 21 Mayıs 1864'te Rus ordusunun Kbaada (bugünkü Krasnaya Polyana) bölgesinde zafer törenini yapmasıyla Kafkas Savaşı resmen sona erdi. Bu tarihten sonra yüz binlerce insan, Karadeniz'in doğu kıyılarından gemilerle Trabzon, Samsun, Sinop, Varna ve Köstence gibi Osmanlı limanlarına taşındı. Göç yolculuğu ve ilk iskân yılları, açlık, salgın hastalıklar ve ağır koşullar nedeniyle büyük can kayıplarına yol açtı. Göçmenler, Osmanlı Devleti tarafından Balkanlar, Anadolu, Suriye ve Ürdün'ün çeşitli bölgelerine yerleştirildi. Bugün Türkiye'de ve Orta Doğu'da yaşayan Kafkas kökenli toplulukların büyük kısmı, bu göçün torunlarıdır. Çerkes toplulukları, 21 Mayıs'ı her yıl bir anma günü olarak hatırlar.

Kafkas Savaşı

Kuzey Kafkasya, XVIII. yüzyılın sonlarından itibaren Rusya'nın güneye doğru genişleme politikasının hedeflerinden biri oldu. 1829 Edirne Antlaşması'yla Osmanlı Devleti, Karadeniz'in doğu kıyılarındaki haklarını Rusya'ya bıraktı. Bu tarihten sonra Rusya, Kuzey Kafkasya halklarını denetimi altına almak için uzun bir savaş başlattı. Kafkas halkları, bu savaşa karşı onlarca yıl direndi.

Doğu Kafkasya'da, Dağıstan ve Çeçenistan'da direnişin önderliğini Şeyh Şamil yaptı. Şeyh Şamil, 1834'ten 1859'a kadar Rus ordularına karşı mücadele etti; 1859'da Gunib'de teslim oldu. Batı Kafkasya'da ise Çerkes halkları direnişi sürdürdü. 1860'larda Rus orduları, Batı Kafkasya'ya yöneldi. Bu harekâtlar sonucunda Çerkes köyleri boşaltıldı ve halk, ya Kuban ovasındaki yeni yerleşim yerlerine taşınmak ya da Osmanlı topraklarına göç etmek zorunda bırakıldı.

Göçün yolculuğu

1864 baharında ve yazında Karadeniz'in doğu kıyılarında binlerce insan, Osmanlı limanlarına gitmek için gemi beklemeye başladı. Osmanlı, Rus ve özel gemiler, göçmenleri Karadeniz'in güney ve batı kıyılarındaki limanlara taşıdı. Ancak taşınması gereken insan sayısı, mevcut gemilerin kapasitesini çok aşıyordu. Gemiler aşırı kalabalıktı; yolculuk sırasında açlık ve salgın hastalıklar yayıldı.

Göçmenlerin vardığı limanlarda da koşullar çok ağırdı. Trabzon, Samsun ve Varna gibi limanlarda kurulan geçici kamplarda tifüs, çiçek ve diğer salgın hastalıklar yayıldı. Yerel yetkililer ve halk, göçmenlere yardım etmeye çalıştı; ancak yardım imkânları sınırlıydı. Bu süreçte çok sayıda insan hayatını kaybetti. Göçmenlerin sayısı ve göç sırasında hayatını kaybedenlerin sayısı hakkında farklı tahminler bulunur; bu tahminler, kaynaklar ve hesaplama yöntemleri arasında büyük farklılıklar gösterir.

İskân ve yeni hayat

Osmanlı Devleti, göçmenleri ülkenin farklı bölgelerine yerleştirdi. Göçmenlerin bir kısmı Balkanlar'a, özellikle Bulgaristan, Dobruca ve Makedonya'ya iskân edildi. 1877–1878 Osmanlı–Rus Savaşı'ndan sonra bu bölgelerdeki göçmenlerin büyük kısmı ikinci kez göç etmek zorunda kaldı ve Anadolu'ya geldi.

Anadolu'da Kafkas göçmenleri; Samsun, Tokat, Amasya, Sivas, Kayseri, Uzunyayla, Eskişehir, Bursa, Balıkesir, Düzce ve Adapazarı gibi bölgelere yerleştirildi. Suriye'de Golan ve Halep çevresine, Ürdün'de ise bugünkü Amman ve çevresine yerleşimler kuruldu. Amman, 1878'de Çerkes göçmenlerin yerleşmesiyle yeniden canlanan bir kasaba hâline geldi. Bugün Ürdün'de Çerkes ve Çeçen toplulukları, ülkenin toplumsal ve siyasi hayatında önemli bir yere sahiptir.

Osmanlı toplumuna katkı

Kafkas göçmenleri, Osmanlı toplumunun önemli bir parçası hâline geldi. Göçmenlerin önemli bir kısmı Osmanlı ordusunda görev aldı; birçok Kafkas kökenli subay ve devlet adamı, Osmanlı'nın son döneminde ve Cumhuriyet'in ilk yıllarında önemli görevler üstlendi. Kafkas göçmenleri, yerleştikleri bölgelerde yeni köyler kurdu; tarım ve hayvancılıkla geçimlerini sağladı. Uzunyayla gibi bölgeler, Kafkas kültürünün Anadolu'daki önemli merkezleri hâline geldi.

Kafkas göçmenleri, kendi dillerini, müziklerini, danslarını ve geleneklerini yeni yurtlarında da yaşattı. Kafkas dansları, Adige Xabze olarak bilinen geleneksel davranış kuralları ve Kafkas mutfağı, bugün de Türkiye'deki Kafkas kökenli toplulukların kimliğinin önemli parçalarıdır. Türkiye'de birçok şehirde Kafkas dernekleri, bu kültürel mirası korumak için çalışmalar yürütür.

İki kıyı arasındaki hafıza

Kafkas göçü, XIX. yüzyılın en büyük nüfus hareketlerinden biridir. Bu göç, Kuzey Kafkasya'nın nüfus yapısını köklü biçimde değiştirirken Osmanlı topraklarında da yeni toplulukların oluşmasına yol açtı. Bugün Türkiye'de milyonlarca insanın soy ağacında, Karadeniz'in öbür kıyısından gelen bir büyükanne ya da büyükbaba bulunur.

Bu göçün hikâyesi, aynı zamanda bir dayanışma ve yeniden kurulma hikâyesidir. Ağır koşullar altında yurtlarını terk eden insanlar, yeni topraklarda köyler kurdular, dillerini ve geleneklerini yaşattılar ve yeni vatanlarının toplumsal hayatına katıldılar. Her yıl 21 Mayıs'ta Karadeniz kıyılarında denize bırakılan çiçekler, bu iki kıyı arasındaki hafızanın bugün de canlı olduğunu gösterir.