Türk Bayrağı Kanunu (29 Mayıs 1936): 2994 sayılı kanun ve 1937 Nizamnamesi

Bayrağı kanuna bağlamak

Al zemin üzerinde beyaz ay ve yıldız, Cumhuriyet ilan edildiğinde zaten bir asra yakın süredir kullanılan bir işaretti. Türkçe ve İngilizce Vikipedi'ye göre ay-yıldızlı al bayrak 1844'te Sultan Abdülmecid döneminde, Tanzimat sürecinde kabul edildi ve yıldız bu tarihte beş köşeli biçimini aldı. Cumhuriyet, Osmanlı Devleti'nin son bayrağını korudu; fakat bayrağın ölçüleri, kumaşı, çekilip indirilme saatleri ve kurallara aykırı kullanımın cezası 1936'ya kadar bir kanunla belirlenmiş değildi. Türkiye Büyük Millet Meclisi bu boşluğu 29 Mayıs 1936'da kabul ettiği 2994 sayılı Türk Bayrağı Kanunu ile doldurdu. Kanun 5 Haziran 1936 tarihli Resmî Gazete'de yayımlandı ve dokuz maddeden oluşuyordu.

Kanunun maddeleri

TBMM'nin kanunlar arşivinde yer alan metne göre birinci madde, Türk bayrağının kanuna bağlı örnekte gösterilen şekil ve nispetlerde, al zemin üzerine beyaz ay-yıldız konmak şartıyla "yerli şaliden" yapılacağını söyler. Şali bulmakta zorluk olursa en büyük mülki amirin izniyle, zemin rengi al olmak üzere başka kumaştan da bayrak yapılabilecekti.

İkinci madde ayrıntıları bir nizamnameye bıraktı: ordu ve resmî dairelerde bayrak çekilip indirilirken yapılacak tören, bu kurumların özel alamet ve flamaları, Türkiye'nin yabancı ülkelerdeki resmî binalarında bayrağın çekiliş ve indirilişi, resmî daireler dışında bayrağın ve forsların temsil ya da süsleme için ne zaman ve nasıl çekileceği nizamnameyle belirlenecekti.

Üçüncü madde saati koydu: bayrak ordu kuvvetlerinde, resmî dairelerde ve millî teşekküllerde sabah saat sekizde çekilir, gün batarken indirilirdi. Limanlara girip çıkan ya da seyir hâlindeki harp ve ticaret gemileri için nizamnamede istisna konabilecekti. Millî bayramlarda ve genel tatil günlerinde ise bayrak tatil sürdükçe gece gündüz çekili kalacaktı. Her gün bayrak çekecek resmî daireleri İcra Vekilleri Heyeti belirleyecekti.

Dördüncü madde yas alametini düzenledi: bayrağın yarıya çekileceği hâller ve süresi devlet protokolünce tespit edilip ilgili dairelere bildirilecekti. Beşinci madde resmî dairelerdeki bayrağın bu iş için yapılmış özel direğe çekilmesini istedi. Altıncı madde, kanuna ve nizamnameye aykırı bayrak yapmayı ve satmayı yasakladı; aykırı davrananlar Türk Ceza Kanunu'nun 526. maddesine göre cezalandırılacak, nizamnameye aykırı çekilmiş bayraklar mülki amirin emriyle indirilecekti. Yedinci madde alay sancaklarını kendi özel hükümlerine bıraktı. Sekizinci madde ise kanunun yayımından bir yıl sonra yürürlüğe gireceğini söylüyordu.

1937 Nizamnamesi: ölçüler ve direk

Kanunun öngördüğü nizamname, 14 Eylül 1937 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan 7175 sayılı kararnameyle yürürlüğe kondu. Kararnamede, Millî Müdafaa Vekâletince hazırlanan ve Şûrayı Devlet Reisliğinin 26 Temmuz 1937 tarihli tezkeresiyle gönderilen Türk Bayrağı Nizamnamesi'nin İcra Vekilleri Heyetince 23 Temmuz 1937'de onandığı yazılıdır. Kararname 28 Temmuz 1937 tarihini, Reisicumhur K. Atatürk'ün ve İcra Vekilleri Heyeti üyelerinin imzalarını taşır.

Nizamname bayrağın parçalarını adlandırdı: direğe gelen kenar "uçkurluk", karşısındaki kenar "uçum", bayrağın ortası "bayrak merkezi" ve bu merkezden uzanan hayalî çizgi "bayrak mihveri" oldu. Ölçüler bayrak genişliğine (G) göre verildi:
- Bayrağın boyu genişliğinin bir buçuk katıdır.
- Ayın dış dairesinin çapı genişliğin yarısıdır; merkezi uçkurluğun iç kenarından yine genişliğin yarısı kadar uzaktadır.
- Ayın iç dairesinin çapı genişliğin onda dördüdür; merkezi dış dairenin merkezinden 0,0625 G uzaktadır.
- Ayın ağzı uçum tarafına bakar.
- Yıldızın çevrelendiği dairenin çapı genişliğin dörtte biridir; yıldızın bir ucu, mihver ile ayın iki ucunu birleştiren hattın kesiştiği noktadadır.
- Uçkurluğun genişliği bayrak genişliğinin otuzda biridir.

Nizamname kumaşın bir dilimine "yaprak" adını verdi ve bir yaprağın enini 50 santimetre kabul etti; birden on beş yaprağa kadar bayrak ölçüleri bir cetvelde gösterildi. Bayrak direği de ayrıntılı tarif edildi: direğin boyu bayrak genişliğinin en az iki katı, araziye dikilen direklerin boyu en az üç metre olacak; ağaç direkler cilalı ya da boyalı, maden direkler ağaç rengine boyanmış, galvanizli veya bronz olacaktı. Sert rüzgârlı ve yağmurlu günlerde daha küçük bayrak çekilmesine izin verildi.

Forslar ve özel bayraklar

Kanunun ikinci maddesi, resmî kurumların özel alamet ve forslarını da nizamnameye bağlamıştı. Bugün Jandarma Genel Komutanlığı ve Sahil Güvenlik Komutanlığı gibi kurumların forsları da bayrak mevzuatının bir parçasıdır. İngilizce Vikipedi, 1937 nizamnamesinin ardından 29 Temmuz 1939 tarihli 11604/2 sayılı ek bir düzenlemenin yapıldığını kaydeder.

1983 kanunu

2994 sayılı kanun, 22 Eylül 1983 tarihli ve 2893 sayılı Türk Bayrağı Kanunu ile yürürlükten kalktı. Türk Tarih Kurumu'nun yayımladığı metne göre yeni kanun 24 Eylül 1983 tarihli ve 18171 sayılı Resmî Gazete'de yayımlandı. Ölçüler 1937 nizamnamesindekilerle aynı oranlarda korundu: dış ay merkezinin uçkurluktan mesafesi 1/2 G, ayın dış dairesi çapı 1/2 G, iki merkez arası 0,0625 G, ayın iç dairesi çapı 0,4 G, yıldız dairesinin iç daireden mesafesi 1/3 G, yıldız dairesi çapı 1/4 G, boy 1,5 G, uçkurluk 1/30 G. Yeni kanun bayrağın 10 Kasım'da yas alameti olarak yarıya çekileceğini açıkça yazdı. 1999'da yapılan değişiklikle kamu kurum ve kuruluşlarında bayrağın sürekli çekili kalması hükme bağlandı; böylece 1936 kanunundaki "sabah sekizde çekilir, gün batarken indirilir" kuralı kamu binaları için sona ermiş oldu. Kanun ayrıca bayrağın yırtık, kirli ya da soluk kullanılamayacağını, masalara örtü olarak serilemeyeceğini, giysi biçiminde giyilemeyeceğini ve hiçbir siyasi parti ya da derneğin amblemine zemin yapılamayacağını sayar.

Sonuç

1936 kanunu yeni bir bayrak yaratmadı; Osmanlı'dan devralınan al bayrağı Cumhuriyet'in hukukuna yerleştirdi. Kumaşın yerli olması, çekiliş saatleri, yas alameti ve aykırı kullanımın cezası ilk kez bir kanunda bir araya geldi; 1937 nizamnamesinin geometrik ölçüleri ise bugünkü kanunda da aynen yaşamaktadır.