Berlin Kongresi ve Antlaşması (1878): Bismarck'ın masasında yeniden çizilen Balkanlar

Berlin Kongresi, 1877–1878 Osmanlı–Rus Savaşı'nın ardından imzalanan Ayastefanos Antlaşması'nı yeniden düzenlemek amacıyla, 13 Haziran–13 Temmuz 1878 tarihleri arasında Almanya'nın başkenti Berlin'de toplanan uluslararası bir konferanstır. Kongreye Almanya, Britanya, Avusturya-Macaristan, Fransa, İtalya, Rusya ve Osmanlı Devleti'nin temsilcileri katıldı. Kongrenin başkanlığını Almanya Şansölyesi Otto von Bismarck yaptı. Osmanlı Devleti'ni Nafia Nazırı Aleksandr Karatodori Paşa, Berlin Büyükelçisi Sadullah Bey ve Mehmed Ali Paşa temsil etti. 13 Temmuz 1878'de imzalanan Berlin Antlaşması, Ayastefanos'taki büyük Bulgaristan'ı üçe böldü, Sırbistan, Karadağ ve Romanya'nın bağımsızlığını tanıdı, Bosna-Hersek'in yönetimini Avusturya-Macaristan'a bıraktı ve Kars, Ardahan ile Batum'u Rusya'ya verdi. Berlin Antlaşması, Osmanlı Devleti'nin Balkanlar'daki varlığını önemli ölçüde daralttı ve otuz yıl boyunca Balkan siyasetinin çerçevesini belirledi.

Kongrenin toplanışı

Ayastefanos Antlaşması, Rusya'ya Balkanlar'da büyük bir nüfuz sağlıyordu. Britanya ve Avusturya-Macaristan, bu antlaşmayı kabul etmedi. Britanya, Rusya'yı savaşla tehdit ederken Avusturya da ordusunu hazırlık durumuna getirdi. Yeni bir savaştan kaçınmak isteyen Rusya, antlaşmanın büyük devletlerin katılacağı bir kongrede görüşülmesine razı oldu.

Almanya Şansölyesi Bismarck, kendini bu anlaşmazlıkta tarafsız bir arabulucu olarak sundu. Bismarck'ın 1878 başında yaptığı bir konuşmada, Almanya'nın bu meselede "dürüst bir simsar" rolü üstleneceğini söylediği bilinir. Kongre, 13 Haziran 1878'de Berlin'deki Şansölye Sarayı'nda (Radziwill Sarayı) toplandı.

Kongreye katılan başlıca devlet adamları arasında Britanya Başbakanı Benjamin Disraeli (Lord Beaconsfield) ve Dışişleri Bakanı Lord Salisbury, Rusya Dışişleri Bakanı Prens Aleksandr Gorçakov ve Londra Büyükelçisi Kont Pyotr Şuvalov, Avusturya-Macaristan Dışişleri Bakanı Kont Gyula Andrássy, Fransa Dışişleri Bakanı William Waddington ve İtalya Dışişleri Bakanı Kont Luigi Corti bulunuyordu.

Antlaşmanın hükümleri

Berlin Antlaşması, 64 maddeden oluşuyordu. Antlaşmanın başlıca hükümleri şöyle özetlenebilir:

• Bulgaristan: Ayastefanos'taki büyük Bulgaristan üçe ayrıldı. Balkan dağlarının kuzeyinde, Osmanlı'ya vergi veren özerk bir Bulgaristan prensliği kuruldu. Balkan dağlarının güneyinde, Osmanlı'ya bağlı ve Hristiyan bir valinin yönettiği Doğu Rumeli vilayeti oluşturuldu. Makedonya ise doğrudan Osmanlı yönetiminde bırakıldı.
• Sırbistan, Karadağ ve Romanya: Bu üç devletin bağımsızlığı tanındı. Sırbistan Niş'i, Karadağ Bar limanını aldı. Romanya, Besarabya'nın güneyini Rusya'ya bırakmak zorunda kaldı; buna karşılık Dobruca'yı aldı.
• Bosna-Hersek: Bu bölgenin yönetimi, Osmanlı egemenliği altında kalmak üzere Avusturya-Macaristan'a bırakıldı. Avusturya, ayrıca Yenipazar Sancağı'nda asker bulundurma hakkı elde etti.
• Kafkasya: Kars, Ardahan ve Batum Rusya'ya bırakıldı. Doğubayazıt ve Eleşkirt, Osmanlı'ya geri verildi. Batum'un serbest liman olması kararlaştırıldı.
• Doğu Anadolu: Osmanlı, Ermenilerin yaşadığı bölgelerde reformlar yapmayı ve bu reformlar hakkında büyük devletlere bilgi vermeyi taahhüt etti.
• Teselya ve Girit: Yunanistan ile sınır düzenlemesi yapılması öngörüldü. Bu düzenleme sonucunda 1881'de Teselya Yunanistan'a bırakıldı. Girit'te ise 1868 düzenlemesinin geliştirilmesi kararlaştırıldı.

Kongrenin sonuçları

Berlin Antlaşması, Osmanlı için Ayastefanos'takinden daha hafif hükümler içeriyordu; ancak yine de büyük bir toprak kaybı anlamına geliyordu. Osmanlı, Balkanlar'daki topraklarının önemli bir kısmını kaybetti ve kalan Balkan toprakları da birbirinden kopuk bölgelere ayrıldı. Kongre öncesinde yapılan gizli Kıbrıs Sözleşmesi'yle Kıbrıs'ın yönetimi Britanya'ya bırakılmıştı. Kongre sırasında Fransa'ya Tunus konusunda serbest hareket imkânı tanındığı bilinir; nitekim 1881'de Tunus Fransa tarafından işgal edildi.

Rusya, Berlin'de elde ettiği kazanımları yetersiz buldu. Rus kamuoyu, Bismarck'ın Rusya'yı yalnız bıraktığını düşündü. Bu durum, Almanya ile Rusya arasındaki ilişkilerin bozulmasına yol açtı. 1879'da Almanya ile Avusturya-Macaristan arasında bir ittifak antlaşması imzalandı.

Anton von Werner'in tablosu

Berlin Kongresi'nin en tanınmış görseli, Alman ressam Anton von Werner'in 1881'de tamamladığı tablodur. Tablo, kongrenin son oturumunu, 13 Temmuz 1878'i canlandırır. Tablonun merkezinde Bismarck, Rus diplomat Şuvalov ile Avusturyalı Andrássy'nin el sıkışmasına tanıklık eder. Tabloda Disraeli, Salisbury, Gorçakov ve Osmanlı temsilcileri de yer alır. Bu tablo, Berlin şehir yönetimi tarafından ısmarlanmış ve Berlin Belediye Sarayı için yapılmıştı.

Masada çizilen sınırların ömrü

Berlin Kongresi, XIX. yüzyıl Avrupa diplomasisinin en parlak sahnelerinden biri olarak görülür. Büyük devletler, yeni bir savaşı önlemeyi ve aralarındaki dengeyi korumayı başardı. Ancak bu başarının bedelini, büyük ölçüde Osmanlı Devleti ve Balkan halkları ödedi. Kongrede çizilen sınırlar, yerel halkların istekleri yerine büyük devletlerin çıkarları doğrultusunda belirlendi; bu nedenle de uzun ömürlü olmadı.

Osmanlı açısından Berlin Antlaşması, Balkanlar'daki varlığın giderek daraldığı bir sürecin önemli bir aşamasıydı. Kongrede Osmanlı heyetinin etkisi sınırlıydı; kararların çoğu, büyük devletler arasında önceden yapılan gizli anlaşmalarla belirlenmişti. Bu deneyim, Osmanlı devlet adamlarına uluslararası düzende güçlü bir müttefikin önemini bir kez daha gösterdi. Berlin'de çizilen haritalar, 1912–1913 Balkan Savaşları'na kadar Balkanlar'ın siyasi yapısını belirledi.