Londra Konferansı (Şubat-Mart 1921): Ankara'nın Avrupa masasına ilk oturuşu ve Bekir Sami Bey'in imzaladığı onaysız antl

Şubat 1921'de Londra'da toplanan konferans, Büyük Millet Meclisi hükümetinin İtilaf devletleriyle aynı masaya oturduğu ilk büyük diplomatik buluşmaydı. Konferans hiçbir antlaşmayla sonuçlanmadı; ardından imzalanan ayrı anlaşmalar da Ankara'da onaylanmadı ve bir dışişleri bakanının istifasına yol açtı. Buna karşın Türk kaynaklarında genellikle diplomatik bir başarı olarak anılır. Bu yazıda nedenini Türkçe Vikipedi'deki Londra Konferansı (1921) ve Bekir Sami Bey maddeleri ile İngilizce Wikipedia'daki Conference of London of 1921-1922 maddesine dayanarak anlatıyoruz.

Konferansa giden yol

Türkçe maddeye göre Büyük Millet Meclisi Sevr Antlaşması'nı tanımamıştı. Meclis güneyde Fransızlara karşı başarı kazanmış, Sovyetlerle görüşmeleri başlatmış ve Yunan ilerleyişini durdurmuştu. Ocak 1921'de Birinci İnönü Muharebesi de kazanılınca İtilaf devletleri, Sevr'de bazı değişiklikler yapmak üzere Yunanistan'ın ve Türkiye'nin de katılacağı bir konferansın 21 Şubat 1921'de Londra'da toplanmasına karar verdi. İngilizce madde de konferansın amacını Sevr Antlaşması'nı kurtarmak olarak tanımlar.

Davet meselesi

Konferansın ilk sorunu masaya kimin oturacağıydı. Türkçe maddeye göre İtilaf devletleri Ankara hükümetini tanımadıkları için yalnızca İstanbul'daki Osmanlı hükümetini davet etti; Mustafa Kemal'in de delege olarak katılabileceğini ya da bir temsilci gönderebileceğini İstanbul'a bildirdiler. İstanbul bu öneriyi Meclis Başkanı Mustafa Kemal Paşa'ya iletti. Meclis, çağrılmadığı bir konferansa katılamayacağını bildirerek teklifi kabul etmedi. Bunun üzerine İtilaf devletleri İtalya aracılığıyla Meclis'i resmen konferansa çağırdı.

Bu ayrıntı konferansın asıl kazancını açıklıyor: Ankara, bir alt delege olarak değil, kendi adına davet edilmeyi bekledi ve bunu elde etti.

Masada iki Türk heyeti

Türkçe Bekir Sami Bey maddesine göre konferansta Ankara hükümetini Dışişleri Bakanı Bekir Sami Bey, İstanbul hükümetini Sadrazam Tevfik Paşa temsil etti. Tevfik Paşa, Türkiye'nin tek temsilcisinin Ankara hükümeti olduğunu belirterek sözü Bekir Sami Bey'e bıraktı. Türkçe Londra maddesi de İtilaf devletlerinin her türlü görüşmeyi Meclis heyetiyle yaptığını yazar.

İngilizce madde aynı durumu biraz farklı anlatır: İtilaf devletleri milliyetçileri İstanbul hükümetiyle birlikte hareket etmeye zorladı; Bekir Sami ise İstanbul delegesinin müzakerelere giremeyeceğinde ısrar etti ve Sevr'in görüşmelerin esası olarak kullanılmasını reddetti. Gerekçesi, Sevr'in Ankara'daki milli hareketle değil Osmanlı İmparatorluğu ile müzakere edilmiş olmasıydı.

Sevr'e "küçük değişiklik" önerisi

Türkçe maddeye göre konferans 23 Şubat'ta açıldığında İtilaf devletleri Sevr'de küçük değişiklikler yapmak istedi; Türk delegeler buna şiddetle karşı çıktı. Meclis delegeleri Misak-ı Milli'ye dayanarak Sevr'i hiçbir biçimde kabul etmediklerini dile getirdi. Şiddetli tartışmalardan sonra konferans sonuç alınamadan dağıldı.

Bekir Sami Bey'in ayrı anlaşmaları

Konferansın dağılmasından sonra Bekir Sami Bey Londra'da üç ayrı anlaşma imzaladı. Türkçe Londra maddesine göre bunlar savaş esirlerinin karşılıklı geri verilmesiyle ilgiliydi: 11 Mart'ta Fransızlarla, 12 Mart'ta İtalyanlarla, 16 Mart'ta Britanyalılarla. Meclis bu anlaşmaları onaylamadı ve hiçbiri yürürlüğe girmedi.

Türkçe Bekir Sami Bey maddesi sonucu da anlatır: Bekir Sami Bey'in Birleşik Krallık, Fransa ve İtalya dışişleri bakanlarıyla parafe ettiği anlaşmalar, Ankara'nın onayı alınmadan yapıldığı ve Türkiye'nin hükümranlık haklarına aykırı görüldüğü için 8 Mayıs 1921'de Dışişleri Bakanlığı'ndan istifa etti. Meclis Genel Kurulu'nda heyetteki öteki yetkililer de ağır eleştirilere uğrayınca, bütün sorumluluğun kendisine ait olduğunu söyledi.

Sonuç ne oldu?

Türkçe madde konferansın sonuçlarını şöyle sıralar: Meclis İtilaf devletlerince fiilen tanındı; Misak-ı Milli ilkeleri dünya kamuoyuna duyuruldu; Sevr'in kabul edilemeyeceği resmen anlaşıldı; Meclis konferansa katılarak barıştan yana olduğunu gösterdi. Madde aynı süre içinde Yunan ordusunun yeniden saldırıya geçmek için hazırlıklarını tamamlamaya çalıştığını da ekler. Nitekim konferansın dağılmasından birkaç gün sonra, Mart 1921'in sonunda, İkinci İnönü Muharebesi yaşandı.

Bir yıl sonra ikinci Londra

İngilizce madde Londra görüşmelerinin Mart 1922'de ikinci bir aşaması olduğunu da anlatır. İtilaf dışişleri bakanları, Ankara'nın kazandığı başarıları hesaba katmadan, değiştirilmiş bir Sevr'i barış olarak kabul ettirmeyi umuyordu: doğu Anadolu'da bir Ermeni devleti, Boğazlar bölgesinden Türk kuvvetlerinin çekilmesi, İzmir'in ve Edirne dâhil Doğu Trakya'nın Yunanistan'a bırakılması. Karşılığında Türk ordusu üzerindeki Sevr sınırlarının 85.000'e yükseltilmesi ve Avrupa mali denetiminin kaldırılması önerildi; kapitülasyonlar ve Düyun-u Umumiye ise korunacaktı. Madde bu önerilerin son Osmanlı Meclisi'nin kabul ettiği Misak-ı Milli ile tamamen çeliştiğini, bu yüzden Ankara'nın onları kolayca reddettiğini yazar.