İsmet İnönü: Mühendishane'nin birincisinden Lozan masasına, on iki yıl kesintisiz başbakanlık ve 1937'deki ayrılık

Mustafa İsmet, Kurtuluş Savaşı'nda Batı Cephesi'nin komutanı, Lozan'da Türk heyetinin başkanı, Cumhuriyet'in ilk başbakanı ve Atatürk'ten sonra ikinci cumhurbaşkanıdır. Türkçe Vikipedi'ye göre 1925-1937 arasında on iki yıl aralıksız başbakanlık yaptı; toplam 16 yıl 11 ay ile Türkiye Cumhuriyeti tarihinde en uzun süre başbakanlık yapan kişidir. Bu yazı onun Atatürk'le geçen yıllarını, yani 1884'ten 1938'e uzanan dönemi anlatıyor; sonraki yıllara yalnız kısaca değiniyor. Olay tarihi olarak, Cumhuriyet'in ilk hükûmetini kurduğu 30 Ekim 1923 günü seçildi.

İzmir'de doğan, Sivas'ta okuyan çocuk

Türkçe Vikipedi'ye göre Mustafa İsmet 24 Eylül 1884'te İzmir'de doğdu. Babası Mehmed Reşid Efendi (1855-1920), annesi Cevriye Hanım'dı (1867-1959). Baba tarafı Bitlis'in Kürümoğulları ailesindendi; dedesi Abdülfettah Efendi işi nedeniyle Malatya'ya yerleşmişti. Annesi Razgradlıydı; babası Müderris Hasan Efendi 1870'lerde İstanbul'a göç etmişti. Anne ile baba 1880'de İstanbul'da evlendi. İsmet ikinci oğuldu; ağabeyi Ahmet Mithat'tan başka Hasan Rıza ve Hayri adlı iki erkek kardeşi, Seniha adlı bir kız kardeşi vardı.

İlk ve orta öğrenimini babasının görevi nedeniyle Sivas'ta gördü. 1895'te Sivas Mülkiye İdadisi'ne yazıldı, sonra Sivas Askerî Rüşdiyesi'ne geçti ve 1896'da bitirdi. 1897'de İstanbul'daki Mühendishane İdadisi'ne gitti. 14 Şubat 1901'de Mühendishane-i Berr-i Hümâyun'a (topçu okulu) girdi ve 1 Eylül 1903'te topçu teğmeni olarak mezun oldu. 26 Eylül 1906'da Erkân-ı Harbiye Mektebi'ni birincilikle bitirdi ve kurmay yüzbaşı olarak Edirne'deki 2. Ordu'da staja başladı.

Hareket Ordusu'ndan Yemen'e, Balkanlardan Kafkasya'ya

1908'de 2. Süvari Fırkası'nın kurmayı oldu ve 31 Mart Olayı'nda Hareket Ordusu karargâhında görev aldı. Bu, Kolağası Mustafa Kemal'in de Hareket Ordusu'nda kurmay olarak bulunduğu dönemdir. 1910'da 4. Kolordu kurmaylığına, 1911'de Yemen'deki birliklerin kurmaylığına getirildi; 26 Nisan 1912'de binbaşı oldu. İkinci Balkan Savaşı'nda Çatalca Ordusu sağ cenahının kurmayıydı; savaştan sonra Bulgarlarla yapılan İstanbul Antlaşması görüşmelerinde askerî danışman olarak bulundu.

Birinci Dünya Savaşı'nda 29 Kasım 1914'te yarbay, 14 Aralık 1915'te albay oldu; 9 Ekim 1915'te 2. Ordu kurmay başkanlığına getirildi. Kafkas Cephesi'nde Mustafa Kemal ile birlikte çalıştı. Türkçe maddeye göre 2. Ordu Komutan Vekili Mustafa Kemal Paşa'nın önerisiyle 12 Ocak 1917'de 4. Kolordu komutanlığına atandı. Sonra Halep'te 7. Ordu'nun kuruluşunda görev aldı; 1 Mayıs 1917'de Filistin Cephesi'nde 20. Kolordu'nun, 20 Haziran'da 3. Kolordu'nun komutanı oldu. 7. Ordu'yu Mustafa Kemal Paşa'nın yönettiği bu dönemde ikisi yeniden yakın çalıştı. Megiddo (Nablus) yenilgisi sırasında yaralanarak İstanbul'a döndü.

Ankara'ya geçiş ve İnönü muharebeleri

Mütareke'de 24 Ekim 1918'de Harbiye Nezareti müsteşarı oldu; sonraki aylarda verilen görevlerin çoğu birkaç günlüktü. İlk kez 8 Ocak 1920'de Ankara'ya gitti ve kısa bir süre Mustafa Kemal Paşa ile çalıştı. Şubat sonunda Fevzi Paşa'nın çağrısıyla İstanbul'a döndü, 9 Nisan 1920'de Mustafa Kemal Paşa'nın çağrısıyla yeniden Ankara'ya geçti ve İstanbul ile resmî bağlarını kopardı.

23 Nisan 1920'de açılan TBMM'ye Edirne milletvekili olarak girdi. 3 Mayıs 1920'de Erkân-ı Harbiye-i Umûmiye vekili (genelkurmay başkanı) oldu. 6 Haziran 1920'de İstanbul'daki Divan-ı Harp onu gıyabında idama mahkûm etti. 10 Kasım 1920'de Batı Cephesi Kuzey Kesimi komutanlığına atandı. Ocak 1921'de Birinci İnönü Muharebesi'ni kazanınca beş yıldır taşıdığı albaylıktan mirlivalığa (tümgeneral) yükseldi ve "Paşa" oldu. 4 Mayıs 1921'de Batı Cephesi komutanı oldu; Sakarya'da Başkomutan Mustafa Kemal Paşa'nın emrinde bu görevi sürdürdü, Büyük Taarruz'dan sonra ferikliğe (korgeneral) terfi etti.

Mudanya ve Lozan

İzmir alındıktan sonra Mustafa Kemal Paşa onu ateşkes görüşmeleri için Mudanya'ya gönderdi; 3-11 Ekim 1922 arasındaki Mudanya görüşmelerinde Türk tarafını temsil etti. 26 Ekim 1922'de TBMM onu Hariciye vekili seçti. Lozan Konferansı'nda Türk heyetinin başkanı oldu ve antlaşmayı imzaladı. Türkçe maddeye göre antlaşmanın 23 Ağustos 1923'te TBMM'de kabul edilmesi onun siyasal ve diplomatik başarılarının en önemlisiydi.

Başbakanlık yılları

İlk başbakanlığı döneminde 3 Mart 1924'te öğretim birleştirildi, hilafet kaldırıldı ve Diyanet İşleri Başkanlığı kuruldu. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası'nın kurulmasından sonra 8 Kasım 1924'te istifa etti; yeni hükûmeti 21 Kasım'da Fethi Bey kurdu. Fethi Bey Şeyh Said ayaklanmasında geç kaldığı gerekçesiyle istifa edince 3 Mart 1925'te yeniden başbakan oldu. Türkçe maddeye göre 6 Mart 1925'te yürürlüğe giren Takrir-i Sükûn Kanunu'yla İstiklâl Mahkemeleri yeniden kuruldu ve bu kanuna dayanılarak muhalefet partileri ile muhalif gazeteler kapatıldı. 1926'da orgeneral oldu, 1927'de kendi isteğiyle askerlikten emekliye ayrıldı.

1925-1937 arasındaki dönem, aşarın kaldırılmasından Medeni Kanun'a, harf devriminden Merkez Bankası'na ve devletçilik ilkesinin kabulüne kadar Cumhuriyet'in ana kurumlarının kurulduğu yıllardır. Türkçe madde, devrimlerin duyurulmasında ve uygulanmasında, iktisat politikasında devletçiliğin kabulünde onun "çok önemli" rolü olduğunu yazar. 25 Nisan - 10 Mayıs 1932 arasında Sovyetler Birliği ile yakınlaşma amacıyla Moskova'da görüşmeler yaptı.

1937: Ayrılık

Türkçe Vikipedi, 1936'da faşizmi incelemek üzere İtalya'ya gönderilen CHP Genel Sekreteri Recep Peker'in dönüşte TBMM üzerinde bir "konsey" öngören bir rapor yazdığını, İsmet Paşa'nın bu raporu onaylayıp imzaladığını, Atatürk'ün ise kararı reddettiğini aktarır. Madde, Dersim harekâtı sırasında da görüş ayrılıkları çıktığını ve Eylül 1937'de İsmet Paşa'nın başbakanlık ile CHP genel başkan vekilliğinden alındığını yazar. Bu dönemde yalnız Malatya milletvekiliydi.

1938 ve sonrası

10 Kasım 1938'de Atatürk'ün ölümü üzerine TBMM 11 Kasım'da olağanüstü toplandı ve İsmet İnönü'yü oy birliğiyle cumhurbaşkanı seçti. 26 Aralık 1938'deki CHP I. Olağanüstü Kurultayı onu partinin "değişmez genel başkanı" seçti ve "Millî Şef" unvanını verdi. Türkçe maddeye göre 1925 tarihli 701 sayılı yasa ve 1926 tarihli kararname banknotlarda cumhurbaşkanının resminin bulunmasını öngördüğü için paralardaki ve pullardaki Atatürk resimlerinin yerine onun portreleri kondu.

Cumhurbaşkanlığı (1938-1950) İkinci Dünya Savaşı yıllarına denk geldi; ülkeyi savaşın dışında tutmaya çalıştı. 1946'da çok partili seçime geçildi, 1950'de iktidar seçimle el değiştirdi. 1950-1960 arasında ana muhalefet lideriydi; 1961'de Türkiye'nin ilk koalisyon hükûmetini kurdu, 1965'te başbakanlığı bıraktı, 1972'ye kadar CHP genel başkanı kaldı. 25 Aralık 1973'te Ankara'da öldü ve Anıtkabir'e gömüldü.