Yeni Osmanlılar (1865): Hürriyet, vatan ve meşrutiyet fikrinin ilk örgütlü savunucuları

Yeni Osmanlılar, 1865'te İstanbul'da gizli bir cemiyet olarak ortaya çıkan ve Osmanlı Devleti'nde anayasal bir yönetim, yani meşrutiyet kurulmasını savunan aydınlar hareketidir. Hareketin önde gelen isimleri arasında Namık Kemal, Ziya Paşa, Ali Suavi, Mehmed Bey, Nuri Bey, Reşad Bey ve Ayetullah Bey gibi genç bürokratlar ve yazarlar bulunuyordu. Cemiyet, başlangıçta "İttifak-ı Hamiyyet" adını taşıyordu. Yeni Osmanlılar, Tanzimat yöneticilerinin, özellikle de Âli Paşa'nın baskıcı bulduğu yönetim anlayışını eleştirdi; hürriyet, vatan, adalet ve meşveret gibi kavramları gazeteler ve edebî eserler aracılığıyla geniş kitlelere taşıdı. 1867'de hareketin önde gelenleri Avrupa'ya geçerek Paris ve Londra'da yayın faaliyetlerini sürdürdü. Yeni Osmanlılar'ın fikirleri, 1876'da Kanun-ı Esasi'nin ilan edilmesinde ve Birinci Meşrutiyet'in kurulmasında önemli bir rol oynadı.

Cemiyetin kuruluşu

Yeni Osmanlılar hareketi, 1865 yazında İstanbul'da Belgrad Ormanı'nda yapılan bir piknik toplantısında ortaya çıktı. Toplantıya katılan altı genç, devletin içinde bulunduğu durumu tartışarak gizli bir cemiyet kurmaya karar verdi. Bu gençlerin çoğu, Babıâli'nin Tercüme Odası'nda çalışan, Fransızca bilen, Avrupa'daki siyasi gelişmeleri yakından takip eden bürokratlardı. Cemiyetin örgütlenmesinde, İtalya'daki Carbonari gibi gizli örgütlerin modelinden yararlanıldığı bilinir.

Cemiyetin üyeleri, Tanzimat'ın getirdiği reformları tamamen reddetmiyor; ancak bu reformların yukarıdan, halka danışılmadan ve büyük devletlerin etkisiyle yapılmasını eleştiriyordu. Cemiyet üyelerinin görüşünde devlet, halkın temsilcilerinden oluşan bir meclis aracılığıyla yönetilmeli, padişahın ve hükûmetin yetkileri bir anayasa ile sınırlandırılmalıydı.

Mustafa Fazıl Paşa'nın mektubu ve Avrupa'ya geçiş

Hareketin Avrupa'ya taşınmasında Mısırlı Prens Mustafa Fazıl Paşa'nın büyük rolü oldu. Mustafa Fazıl Paşa, Mısır hidivliğinin veraset sisteminin değiştirilmesiyle hidiv olma hakkını kaybetmiş, İstanbul'daki görevinden de uzaklaştırılmıştı. 1867'de Paris'ten Sultan Abdülaziz'e açık bir mektup yazarak meşrutiyet ilan edilmesini istedi. Bu mektup, Fransa'da ve İstanbul'da büyük ilgi gördü.

Aynı yıl hükûmetin baskısıyla karşılaşan Namık Kemal, Ziya Paşa ve Ali Suavi, Mustafa Fazıl Paşa'nın daveti üzerine Avrupa'ya geçti. Paris'te ve Londra'da toplanan Yeni Osmanlılar, Mustafa Fazıl Paşa'nın mali desteğiyle yayın faaliyetlerine başladı.

Avrupa'daki yayınlar: Muhbir ve Hürriyet

Ali Suavi, Londra'da Muhbir gazetesini yeniden yayımlamaya başladı. Namık Kemal ve Ziya Paşa ise 29 Haziran 1868'de Londra'da Hürriyet gazetesini çıkardı. Hürriyet, kısa sürede Yeni Osmanlılar'ın en etkili yayını oldu. Gazetenin başlığının altında yer alan "Ve şâvirhum fi'l-emr" (İşlerde onlara danış) ayeti, meşveret fikrinin İslami dayanağı olarak öne çıkıyordu. Gazete, gizli yollarla İstanbul'a ulaştırılıyor ve elden ele dolaşıyordu.

Yeni Osmanlılar'ın Avrupa'daki dönemi uzun sürmedi. Mustafa Fazıl Paşa, 1868'de padişahla uzlaşarak İstanbul'a döndü ve cemiyete verdiği desteği kesti. Üyeler arasında da görüş ayrılıkları başladı. Namık Kemal 1870'te, Âli Paşa'nın ölümünden sonra ise diğer üyeler İstanbul'a döndü.

Yeni Osmanlılar'ın başlıca fikirleri

• Meşrutiyet: Padişahın ve hükûmetin yetkileri bir anayasa ile sınırlandırılmalı, halkın temsilcilerinden oluşan bir meclis kurulmalıydı.
• Meşveret: Devlet işlerinde danışma ve istişare esas olmalı; bu ilke İslam düşüncesinin kendi içinden savunuluyordu.
• Vatan: Osmanlı toprakları bütün tebaanın ortak vatanı olarak görülmeli; vatan sevgisi toplumu bir arada tutan bağ olmalıydı.
• Hürriyet: Bireylerin düşünce ve ifade özgürlüğü güvence altına alınmalıydı.
• Osmanlıcılık: Farklı dinden ve kökenden tebaa, ortak bir Osmanlı kimliği altında birleşmeliydi.
• Ekonomik bağımsızlık: Dış borçlanmanın azaltılması ve yerli üretimin desteklenmesi gerekiyordu.

1876 ve Birinci Meşrutiyet

1870'lerin ortasında Osmanlı Devleti büyük bir krizin içindeydi. Mali sıkıntılar, Balkanlar'daki isyanlar ve büyük devletlerin baskısı, yönetimde değişiklik isteyen çevreleri güçlendirdi. Mayıs 1876'da Sultan Abdülaziz tahttan indirildi. Yerine geçen V. Murad, Yeni Osmanlılar'la yakın ilişkileri olan bir şehzadeydi; ancak sağlık sorunları nedeniyle kısa süre sonra tahttan çekildi. Yerine geçen II. Abdülhamid, meşrutiyeti ilan etmeyi kabul etti. Namık Kemal ve Ziya Paşa, Kanun-ı Esasi'yi hazırlayan komisyonda yer aldı. 23 Aralık 1876'da ilan edilen Kanun-ı Esasi, Yeni Osmanlılar'ın en büyük hedeflerinden birinin gerçekleşmesi anlamına geliyordu.

Ancak bu başarı kısa ömürlü oldu. 1878'de Meclis-i Mebusan süresiz tatil edildi. Namık Kemal Midilli, Rodos ve Sakız'da görevlendirildi; Ziya Paşa Suriye ve ardından Adana valiliğine gönderildi. Ali Suavi ise 1878'de V. Murad'ı yeniden tahta çıkarmaya yönelik Çırağan Vakası sırasında öldürüldü.

Kavramların yolculuğu

Yeni Osmanlılar, Osmanlı siyasi düşüncesinde yepyeni bir sözlük oluşturdu. Vatan, millet, hürriyet ve meşrutiyet gibi kelimeler, onların kaleminde yeni anlamlar kazandı ve geniş kitlelere ulaştı. Bu kavramlar, II. Meşrutiyet'te, Milli Mücadele'de ve Cumhuriyet döneminde de Türk siyasi hayatının önemli kelimeleri olmaya devam etti.

Hareketin en özgün yanı, Avrupa'daki anayasal düşünceyi İslami kavramlarla birleştirmeye çalışmasıydı. Yeni Osmanlılar, meşrutiyetin Batı'dan alınmış yabancı bir kurum olmadığını, İslam'ın meşveret ilkesiyle uyumlu olduğunu savundu. Bu yaklaşım, modernleşmenin geleneğe karşı değil, gelenekle birlikte yapılabileceği fikrinin erken bir örneğiydi. Hareketin örgütsel olarak kısa sürmesine rağmen fikirlerinin uzun ömürlü olması, düşüncenin kalemle yayıldığında ne kadar dayanıklı olabileceğini gösterir.