Cumhuriyetçilik ilkesi: Genç Osmanlıların meşrutiyet arayışından 29 Ekim 1923'e

Neden bu konu?

Altı Ok olarak bilinen Atatürk ilkelerinin ilki cumhuriyetçiliktir. Bu forumda Devletçilik ve Halkçılık ilkeleri ayrı konularda anlatıldı; Cumhuriyet'in ilanı günü de kendi konusunda ele alındı. Bu konu ise ilkenin kendisine odaklanır: kavram nereden geldi, Osmanlı aydınlarının "meşrutiyet" arayışından nasıl ayrıldı, 1923'ten 1937'ye kadar hangi metinlere girdi ve sonraki anayasalarda nasıl yaşadı? Konu Türkçe Vikipedi'deki mustafa-kemal-ataturkAtatürk İlkeleri, Cumhuriyetçilik ve Teşkilât-ı Esasiye Kanunu (1921) maddeleri ile İngilizce Wikipedia'daki Kemalism maddesine dayanır.

Kelimenin kökü

Türkçe Cumhuriyetçilik maddesine göre "cumhuriyet" kelimesi Arapçada halk anlamına gelen "cumhur" sözcüğünden türemiştir. Batı dillerinde kullanılan "republic" ise Latince "halka ait olan şey" anlamındaki res publica deyiminden gelir. Aynı madde, kavramın ilk kullanımını MÖ 6. yüzyılda Roma kralının Lucius Junius Brutus ve Collatinus tarafından kovulmasına bağlar ve cumhuriyet düşüncesinin Floransa Cumhuriyeti, İngiltere Topluluğu, Amerikan Devrimi ve Birinci Fransız Cumhuriyeti üzerinden yayıldığını anlatır.

Atatürk İlkeleri maddesi ise ilkeyi kısaca şöyle tanımlar: cumhuriyet, egemenliğin halkta olduğu devlet yönetimidir; cumhuriyetçilik de devlet yönetiminde cumhuriyetin bulunmasıdır. Madde, Atatürk'ün cumhuriyeti "Türk milletinin karakter ve adetlerine en uygun olan idare" diye nitelediğini ve rejimi Türk gençliğine emanet ettiğini aktarır.

Meşrutiyetten cumhuriyete

Atatürk İlkeleri maddesinin "Kavramın gelişimi" bölümü, düşüncenin kökünü 19. yüzyıla götürür. Ali Suavi, Namık Kemal ve öteki Genç Osmanlılar, özellikle Amerikan ve Fransız devrimlerinin etkisiyle sultanın otoritesini kısıtlayacak bir rejim istiyordu. II. Abdülhamid döneminde Fransız filozoflarının görüşleri Jön Türkler arasında geniş ölçüde yayıldı ve madde, Atatürk'ün de bu oluşumun bir parçası olduğunu belirtir. Ancak maddeye göre Atatürk'e kadar reform düşüncesi meşrutiyet fikrinin, yani padişahın anayasa ve meclisle sınırlanmasının ötesine geçmemişti.

Madde, cumhuriyet düşüncesinin gelişme fırsatını özellikle Birinci Dünya Savaşı'nın ardından bulduğunu yazar. Savaştan sonra Rusya, Almanya ve Avusturya gibi imparatorlukların yerini cumhuriyetler aldı; 1918'de Azerbaycan ilk Müslüman cumhuriyet olarak kuruldu ve Rusya'daki başka Müslüman halklar da kendilerini cumhuriyet olarak ilan etti. Böylece cumhuriyet fikri Orta Doğu ve Kuzey afrikaAfrika'ya yayıldı.

1921'den 1923'e: Meclisin ve egemenliğin metni

Teşkilât-ı Esasiye Kanunu (1921) maddesine göre 85 numaralı ve 20 Ocak 1921 tarihli bu kanun, 23 madde ve bir ayrık maddeden oluşan kısa, "çerçeve anayasa" niteliğinde bir belgeydi. İlk maddesi "Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir" ilkesini koyuyordu. Kanun, 1908'de yeniden yürürlüğe giren Kânûn-ı Esâsî'yi yürürlükten kaldırmamış, ancak iki metin çeliştiğinde yeni kanunun üstün olduğunu savunmuştu. Madde, devletin adındaki değişikliğe de dikkat çeker: Kânûn-ı Esâsî'deki "Devlet-i Aliyye" yerine "Devlet-i Aliyye-i Türkiye" ifadesi kullanılmış, cumhuriyetin ilanından önce bu ad "Türkiye Devleti" olarak sadeleştirilmişti.

Aynı maddeye göre 1921 metni ülkenin içinde bulunduğu koşullar nedeniyle kuvvetler birliğini ve "radikal mutlak meclisçiliği" savunuyordu; bu durum cumhuriyetin ilanıyla sona erdi. Kanunun ikinci maddesi 29 Ekim 1923'te 364 sayılı kanunla değiştirildi; Cumhuriyet bu değişiklikle ilan edildi. Atatürk İlkeleri maddesi de cumhuriyetin saltanatın kaldırılmasından "neredeyse bir yıl sonra" ilan edildiğini hatırlatır.

Kemalist cumhuriyetin yapısı

İngilizce Kemalism maddesi, cumhuriyetçiliğin Osmanlı hanedanının monarşisinin yerine hukukun üstünlüğünü, halk egemenliğini ve yurttaşlık erdemini koyduğunu yazar. Bu çerçevede temsilciler seçimle belirlenir ve yürürlükteki anayasaya uygun yönetmek zorundadır; devlet başkanı ve öteki görevliler makamlarını miras yoluyla değil seçimle alır. Madde, Kemalizmin Cumhuriyet'in bütün yasalarının "yeryüzündeki gerçek ihtiyaçlardan" esinlenmesi gerektiğini savunduğunu ve cumhuriyeti halkın isteklerinin en iyi temsilcisi olarak gördüğünü ekler.

Aynı maddeye göre Kemalist cumhuriyette meclis genel seçimle belirlenir; devlet başkanı olan cumhurbaşkanını meclis sınırlı bir süre için seçer; başbakanı cumhurbaşkanı atar. Günlük yönetim Bakanlar Kurulunun sorumluluğundadır; yürütme, yasama ve yargı arasında güçler ayrılığı vardır ve meclis güvensizlik oyuyla hükümeti düşürebilir. Madde, bu yapının üniter bir devlet olduğunu, bazı yetkilerin seçilmiş yerel meclislere ve belediye başkanlarına devredilse de merkezi yönetimin ana rolü koruduğunu belirtir.

1924 Anayasası'ndan 1982'ye

İngilizce Kemalism maddesine göre altı ilke 5 Şubat 1937'de, Cumhuriyet'in kuruluşundan 14 yıl sonra anayasal hâle geldi. 1924 Anayasası'nın ikinci maddesinin ilk fıkrası bu değişiklikten sonra Türkiye'yi cumhuriyetçi, milliyetçi, halkçı, devletçi, laik ve inkılapçı olarak tanımlıyordu. Madde, 1960 ve 1980 askerî darbelerinin ardından anayasanın köklü biçimde yenilendiğini ve iki yeni metnin de halkoyuyla kabul edildiğini yazar.

1961 ve 1982 anayasalarının birinci maddesi aynı kısa cümleyle başlar: "Türkiye Devleti bir Cumhuriyettir." İngilizce madde, her anayasa değişikliğinde laiklik, milliyetçilik ve halk yönetimi ilkelerinin korunduğunu; 1982 metninin ikinci maddesinde ise "Atatürk milliyetçiliğine bağlı" ifadesinin yer aldığını belirtir. Türkçe mustafa-kemal-ataturkAtatürk İlkeleri maddesi de cumhuriyet yönetiminin 1923'ten beri anayasaya girdiğini ve bugün anayasanın birinci maddesi olduğunu hatırlatır.

Akılda kalacak üç nokta

• Cumhuriyetçilik, Atatürk ilkelerinin ilkidir ve kaynaklarda egemenliğin halka ait olması ile makamların miras yerine seçimle doldurulması olarak tanımlanır.
• 1921 Teşkilât-ı Esasiye Kanunu egemenliği millete vermiş, ancak "cumhuriyet" adını 29 Ekim 1923'teki değişiklik koymuştur.
• Altı ilke 1931'de "Kemalizm" adıyla anılmaya başlamış, 1935'te CHP programına, 1937'de anayasaya girmiş; 1961 ve 1982 anayasaları "Türkiye Devleti bir Cumhuriyettir" cümlesiyle başlamıştır.